ANASAYFA
TV PROGRAMLARI
PROGRAMLAR
YAYIN AKIŞI
CANLI YAYIN
24 RADYO
REKLAM
İLETİŞİM VE KÜNYE


Trump, Şi ve Putin aynı masada

Çin'in Shenzhen kentinde, 18-19 Kasım APEC Zirvesi çerçevesinde bir araya gelen Trump -Şi -Putin masası uluslararası sistemin yeni ilkelerine ilişkin, büyük bir tartışmanın merkezinde.

Bu masayı önemli kılan, liderlerin ne söyleyecekleri kadar, kimlerin konuşmalara katılmadığı. Ukrayna kendi geleceğinin, AB kendi güvenliğinin, İngiltere ise tarihsel nüfuzunun tartışıldığı bir süreçte, masanın dışında kaldılar. Dolayısıyla bu fotoğrafa bakarak, şu soruyu sormak mümkün: Dünya çok kutuplu düzene mi geçiyor, yoksa büyük güçlerin nüfuz alanlarını karşılıklı tanıdığı yeni bir hiyerarşi mi doğuyor?

1945 YALTA'SINDAN 2026 SHENZHEN'İNE

4-11 Şubat 1945'te Roosevelt, Churchill ve Stalin'in Kırım'daki Yalta Konferansı, savaş sonrası Avrupa'nın siyasi mimarisini şekillendirdi. Ancak Yalta'yı yalnızca dünyanın üç lider arasında paylaştırılması şeklinde okumak tarihsel açıdan eksik kalır. Ama burası, başka bir yazının konusu olsun, biz günümüzden devam edelim: APEC ile Yalta arasında çok önemli bir fark var. 1945'te ABD, İngiltere ve Sovyetler Birliği aynı savaşın müttefikiydiler. Bugün ise, Washington, Moskova ve Pekin ticaret, teknoloji, güvenlik ve bölgesel nüfuz alanlarında birbirleriyle sert rekabet halindeler. Yani, Shenzhen'i, ortak bir dünya düzeninin ilanından çok, rekabetin sınırlarını belirleme girişimi olarak okumak daha doğru olabilir. Kısaca, bugün yapılan yeni Yalta benzetmenin özünü, küçük devletlerin güvenliğinin büyük güçlerin pazarlık konusu haline gelebilmesi olarak tarifliyebiliriz.

ÜÇ LİDER, ÜÇ AYRI STRATEJİK HESAP

Trump'ın önceliği, elbette, ABD'nin küresel liderliğini daha düşük ekonomik ve askeri maliyetle sürdürmek. Dolayısı ile Trump'ın masadaki kartlarını; yaptırımlar, dolar sistemi, teknoloji ihracat kontrolleri, NATO üzerinde etkisi ve Amerikan pazarına erişim olarak sıralayabiliriz.

Putin'in önceliği ise, Avrupa güvenliğinde vazgeçilmez aktör olarak kabul edilmek. Dolayısı ile masada pazarlık dosyasında; yaptırımlar, toprak meselesi, NATO'nun genişlemesi ve Ukrayna olacaktır.Buna karşılık elindeki kozları da güçlü: Zengin enerji ve nükleer kapasitesi, Çin ile stratejik ortaklığı... ( Ancak Çin'e artan bağımlılığı ve Ukrayna savaşının ekonomik maliyeti, Rusya'nın hareket alanını sınırlandırdığı da bir gerçek.)

Şi'nin önceliği ise, Çin'in yalnızca ekonomik dev değil, küresel diplomasinin de kurucu aktörü olarak konumlanması. Dolayısı ile masadaki en önemli kartları; kritik mineraller, üretim zincirleri, Amerikan tahvilleri, teknoloji kapasitesi ve Rusya üzerindeki ekonomik etkisi olacaktır.. Tayvan, Pasifik güvenliği ve gelişmiş yarı iletkenlere erişim meselesi ise hassas başlıklar. Çin, Rusya'yı kaybetmeden Avrupa pazarını korumak, ABD ile rekabette de doğrudan çatışmadan kaçınmak istiyor.

Yani, buradaki temel çelişki açık: Üç lider stratejik istikrar- düzen isteyebilir, fakat istikrardan anladıkları aynı değil...

UKRAYNA'NIN KORKUSU: BARIŞ MI, EGEMENLİK PAZARLIĞI MI?

Kiev açısından mesele yalnızca toprak kaybı değil. Güvenlik garantileri olmadan sağlanacak ateşkesin, gelecekte yeni bir savaşın hazırlık dönemine dönüşme ihtimali. Öte yandan, Rusya'ya tanınacak nüfuz alanı, Tayvan'dan Baltık ülkelerine kadar başka güvenlik tartışmalarında da emsal olarak gösterilebilir. Böyle bir çıktı tektonik bir siyasal deprem üretir.

AVRUPA NEDEN DIŞARIDA, İNGİLTERE NE YAPABİLİR?

AB'nin masada bulunmaması, ekonomik büyüklüğü ile jeopolitik temsil gücü arasındaki gerilimi daha görünür kılıyor. Yani, Avrupa, savunma yardımları, yaptırımlar, finansman konusunda etkili olsa da, ortak dış politika ve askeri kapasite konusunda fazlasıyla parçalı. İngiltere'nin durumu ise daha sembolik. Düşünsenize, 1945 Yalta'sında Churchill kurucu aktörken, bugün Londra üçlü formatın dışında. Elbette, İngiltere, hala istihbarat kapasitesi, NATO ilişkileri ve Ukrayna'ya desteğiyle etkili bir aktör ama kan kaybettiği de ortada.

GÖRÜNMEYEN PAZARLIK: TAYVAN, İRAN, ENERJİ VE NÜKLEER DENGE

Shenzhen'in stratejik önemi Ukrayna'yla sınırlı değil. İran savaşı ve Hürmüz'deki enerji akışının aksaması, Washington'un seçeneklerini daraltırken Çin'in enerji güvenliğini de etkiliyor. Tayvan Boğazı, yarı iletkenler, kritik mineraller ve ticaret tarifeleri başka pazarlık alanları.

Öte yandan, nükleer silahların kontrolü de gündemde. ABD -Rusya arasındaki silah sınırlandırma anlaşması, Şubat 2026'da sona ermişti. Dolayısı ile Washington, Çin'in de katılacağı yeni bir çerçeve istiyor. Pekin ise çok daha küçük nükleer cephaneliği nedeniyle aynı yükümlülükleri üstlenmeye mesafeli.

Tabi, bu noktada gözden kaçırılmaması gereken bir ihtimal var: Ukrayna -Tayvan -İran resmen birbirinden ayrı dosyalar olsa da, bu üçlü bu kriz dosyalarını aynı stratejik bilanço içinde değerlendirebilir.

DÜNYANIN TEPKİSİ VE TÜRKİYE'NİN KONUMU

16 Kasım'da Çin Dışişleri Sözcüsü Mao Ning görüşmeyi küresel barış ve stratejik istikrar açısından önemli olarak tanımladı. BM Genel Sekreteri Guterres ise üç liderin anlamlı bir nükleer silahsızlanma sürecine yönelmesini önemli bir kazanım olarak değerlendirdi. Fransız Le Monde gazetesi, üç ülke arasındaki derin çıkar çatışmaları nedeniyle yeni Yalta benzetmesinin sınırlarına dikkat çekti.(18 Kasım tarihli yorumunda)

Ankara açısından ise, temel meseleleri; Karadeniz güvenliği ile NATO yükümlülükleri- Rusya'yla enerji ilişkileri ile Çin'le ekonomik bağların aynı anda yönetilmesi şeklinde sıralayabiliriz. Şunu söylemeye çalışıyorum: Bildiğiniz üzere, Ankara, Ukrayna'nın egemenliğini savunurken Moskova'yla iletişimini sürdürebilen aktörlerden biri. Dolayısı ile, yeni küresel güvenlik tartışmalarında Türkiye'nin diplomatik ağırlığını belirleyecek başlıklar: Montrö rejimi, Karadeniz dengesi, enerji koridorları, savunma sanayii olacaktır.

Zirve ile ilgili bir diğer kritik boyut, Hindistan, Körfez ülkeleri ve Küresel Güney. Çünkü, dünya yalnızca üç merkezden oluşmuyor. Orta güçlerin kendi aralarında alternatif ortaklıklar geliştirebilmesi, büyük güçler arasında katı nüfuz alanları kurulmasının önündeki en büyük engellerden biri olmaya devam edecektir.

DÜNYA PAYLAŞILABİLİR Mİ?

Yazıyı yazdığım, 19 Kasım itibarıyla üçlü görüşmeden yeni dünya düzenini kuran kapsamlı ve doğrulanmış bir anlaşma ortaya çıkmış değil. Hatta liderlerin gündem konusundaki farklı açıklamaları da, ortak bir stratejik vizyonun henüz oluşmadığını gösteriyor. Kısaca, dünyanın bir şeyleri yoluna koyması için, hala vakti var...

Toparlarsak, 1945'in Yalta'sında savaşın galipleri yeni düzeni tartışıyordu. 2026'nın Shenzhen'inde ise, birbirleriyle rekabet eden güçler, çatışma ve savaşların maliyetini hatta sınırlarını tartışıyor. Dolayısı ile asıl tarihsel kırılma, dünyanın üçe- beşe bölünme meselesi olmayacak. Uluslararası hukuka dayalı kurallar ile, güç merkezlerinin pazarlık dosyalarına dayalı güvenlik anlayışı arasındaki mücadelenin belirginleşmesi olacak...


Yazarın diğer yazıları