ANASAYFA
TV PROGRAMLARI
PROGRAMLAR
YAYIN AKIŞI
CANLI YAYIN
24 RADYO
REKLAM
İLETİŞİM VE KÜNYE


Neden ikinci Yalta değil?

Tarihte bir ilk yaşanmak üzere.

ABD Başkanı Donald Trump, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, 19 Kasım'da Çin'in Shenzhen kentinde, Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği zirvesinin marjında üçlü bir görüşme gerçekleştirecek.

Beyaz Saray, Kremlin ve Çin Dışişleri Bakanlığı'nın açıklamalarıyla resmiyet kazanan bu buluşma, dünyanın en büyük nükleer cephaneliklerine sahip üç ülkenin liderlerini aynı masaya getiriyor.

New START antlaşmasının Şubat 2026'da sona ermesinden sonra stratejik silah sınırlamalarının fiilen kalktığı bir ortamda, Trump'ın "denükleerizasyon" vurgusuyla öne çıkan görüşme, beklentileri ve endişeleri bir arada yükseltti.

Haberlerde öne çıkan ana çerçeve nükleer silahların azaltılması olsa da, asıl etki alanı çok daha geniş.

İran'daki çatışma, resmi gündemde olmasa bile dolaylı olarak Ukrayna savaşı, ticaret, teknoloji rekabeti, bölgesel güvenlik mimarileri ve büyük güçler arasındaki stratejik istikrar gibi konular bu masanın gölgesinde şekillenecek.

Üst düzey ABD yetkilileri, somut bir anlaşma beklenmediğini, bunun "giriş noktası" ve "lider düzeyinde ilk konuşma" olduğunu belirtti. Çin'in, büyüyen nükleer cephaneliği ile artık yetişkinler masasına" oturması gerektiği mesajı veriliyor.

Pentagon tahminlerine göre Çin'in 600'ün üzerinde nükleer savaş başlığı var ve hızla artıyor.

Yetişkinler masasından kasıtsa en son ABD ve Rusya'nın da çekildiği nükleer silahsızlanma anlaşması.

Çin tarafı daha temkinli. Dışişleri Bakanlığı, liderlerin "dünya barışının sağlanması ve büyük güçler arasındaki stratejik istikrar" konusunda görüş alışverişi yapacağını duyurdu.

"Çığır açıcı" nitelikte konular vurgulandı ama nükleer silahsızlanma taahhüdü verilmedi. Pekin, uzun süredir ABD ve Rusya'nın çok daha büyük cephaneliklerine işaret ederek üçlü müzakerelere katılmanın "ne adil, ne makul ne de gerçekçi" olduğıçunu savunuyor.

Bu ülkelerin her birinde yaklaşık 5 bin nükleer savaş başlığı var.

Buna karşılık ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio ile Çinli mevkidaşı Wang Yi arasındaki telefon görüşmesinde ise "barış ve denükleerizasyon" hedeflerinin önemine dair mutabakat sağlandığı açıklandı.

İran konusu ABD tarafında açıkça gündeme getirilecek; Ukrayna ise resmi açıklamalarda "gündemde değil" denilse de Trump'ın bazı beyanlarında ve Putin'in beklentilerinde yer buluyor.

Zaten ikisinin bir araya geldiği yerde Ukrayna konusunun gündeme gelmemesi tuhaf olurdu.

Ayrı bir müzakere süreci olduğu gerekçesiyle Çin'in dahil edilmediği belirtiliyor.

Özetle görüşme bir dönüm noktası potansiyeli taşıyor ama sınırlı.

New START'ın bitişi sonrası denetimsiz bir nükleer ortam oluştu.

Çin'in hızlı modernizasyonu ABD'yi endişelendiriyor.

Ancak çıkarlar çatışıyor.

ABD Çin'i bağlamak istiyor, Çin eşitsizliği kabul etmiyor.

Rusya ise hem silah kontrolünden hem Ukrayna dosyasından siyasi kazanç peşinde. Bu neden ile sonuç, büyük olasılıkla süreç başlatma ve gerilimi yönetme düzeyinde kalacak.

Nükleer silahsızlanma konusunda ülkelerin tutumlarına gelince...

ABD'nin tutumu pragmatizm ve baskı karışımı.

Trump, ilk döneminden beri üçlü formatı savunmuş, New START'ın uzatılmasında isteksiz davranmıştı.

Şimdi cephaneliklerin dondurulması veya azaltılması için Çin'in de masaya oturmasını istiyor.

Gerekçe net: Çin'in büyüyen kapasitesi, ikili ABD-Rusya çerçevesini yetersiz kılıyor.

ABD yetkilileri, bir "dondurma" anlaşmasının bile gerilimi düşürebileceğini ve doğrulanabilir olduğunu savunuyor.

Ancak Çin'in direnci karşısında beklentiler düşük tutuluyor.

Rusya, tarihsel olarak silah kontrolüne daha alışkın.

Putin, New START sonrası diyaloğa açık sinyaller vermişti.

Moskova, nükleer dengeyi korurken siyasi manevra alanı arıyor.

Üçlü format, Rusya'ya hem ABD'yle yeniden ilişki kurma hem de Çin'le ittifakını pekiştirme fırsatı sunuyor.

Ancak cephanelik eşitliği konusunda Çin'in endişelerini anlayabilecek bir konumda.

Çin'in pozisyonu en net direnç gösteren taraf. Pekin, kendi cephaneliğinin hala çok daha küçük olduğunu, "minimum caydırıcılık" doktrinine bağlı kaldığını ve ABD-Rusya seviyesine ulaşmadan müzakereye girmeyeceğini tekrarlıyor.

Bunun yerine "ilk kullanmama" taahhütleri gibi risk azaltıcı adımları tercih ediyor.

Çin, nükleer silahlarını modernize ederek ABD'nin konvansiyonel üstünlüğüne karşı denge arıyor.

Erken bir sınırlama, bu stratejiyi baltalayabilir. Bu tutum, görüşmenin nükleer boyutta somut sonuç üretmesini zorlaştırıyor.

Bazı yorumcular, özellikle Ukrayna'daki endişeler ve büyük güçlerin "kader belirleme" algısı üzerinden "Yalta 2.0" veya "yeni Yalta" benzetmesi yapıyor.

Kremlin sözcüsü Dimitri Peskov bu karşılaştırmaları "siyaset bilimcilerin oyunları" olarak nitelendirip reddetti.

Rusya ve Çin'in çok kutuplu bir düzen savunduğunu, kimsenin kaderini belirlemeyeceklerini vurguladı.

Bu benzetme duygusal ve tarihsel çağrışımlar taşısa da aslında zamanın ruhu nedeniyle zayıf kalıyor.

1945 Yalta Konferansı, II. Dünya Savaşı'nın Avrupa cephesinin sonuna yaklaştığı bir anda Roosevelt, Churchill ve Stalin'i bir araya getirdi.

Amaç, savaş sonrası Avrupa'nın düzenini, Almanya'nın geleceğini, Doğu Avrupa'daki siyasi yapıları, Birleşmiş Milletler'in kuruluşunu ve Sovyetler'in Japonya'ya karşı savaşa girmesini kararlaştırmaktı.

Dönem, büyük savaşın hemen sonrasıydı. Müttefikler fiilen galip konumdaydı, sınırlar çiziliyor, nüfuz alanları fiilen kabul ediliyordu.

Özellikle de Doğu Avrupa'da Sovyet etkisi...

Polonya gibi ülkelerin kaderi, yerel aktörlerin rızası olmadan büyük ölçüde belirlendi. Sonuç, Soğuk Savaş'ın temellerini atan, "etki alanları" diplomasisinin klasik örneği oldu.

Çin o masada yoktu.

Asya cephesi farklı dinamiklere sahipti.

Bugünkü Shenzhen görüşmesi ise tamamen farklı bir bağlamda gerçekleşiyor. Öncelikle savaş sonrası bir "yeniden düzen kurma" anı değil.

Devam eden bölgesel çatışmalar ve nükleer rekabet ortamında bir diyalog denemesi. Hiçbir taraf diğerinin topraklarını yeniden çizme veya hükümetlerini dayatma kapasitesine ve niyetine sahip değil gibi görünüyor.

Gündem, somut toprak paylaşımı yerine silah kontrolü, risk azaltma ve istikrar konuşmaları etrafında şekilleniyor.

Çin'in varlığı ise temel fark...

1945'te dışarıda kalan bir güç, bugün ev sahibi ve eşit, hatta yükselen bir aktör.

Dönem farkı da kritik.

1945'te iki kutuplu dünyanın tohumları atılıyordu.

İdeolojik bloklar netleşiyordu.

Bugün çok kutuplu, ekonomik olarak iç içe geçmiş, teknolojik olarak rekabetçi bir sistem var.

Hiçbir lider diğerinin "kaderini" tek başına belirleyemiyor.

Müttefikler, uluslararası kurumlar, kamuoyu ve ekonomik bağımlılıklar kısıtlayıcı.

Trump'ın yaklaşımı "çeylem odaklı.

Şi'nin stratejik sabır ve çok kutupluluk vurgusu, var.

Putin'in ise pragmatik hayatta kalma arayışı hakim.

Yalta'daki gibi bağlayıcı, gizli protokollerle desteklenen bir paylaşım beklenmiyor.

En fazla süreç başlatma ve fotoğraf diplomasisi olacak gibi.

Ayrıca, Yalta'da galip müttefikler ortak düşmana karşı birleşmişti.

Bugün üç ülke arasında derin güvensizlik, rekabet ve hatta dolaylı çatışma unsurları var. Ukrayna'da Rusya'nın savaşı, İran'da ABD'nin müdahalesi, Çin'in Tayvan politikası...

Bunlar "ortak zafer" değil, çıkar çatışması alanları.

Bu nedenle görüşme, bir "dünya paylaşımı" değil, gerilimi yönetme ve karşılıklı çıkarları test etme denemesi.

"İkinci Yalta" benzetmesi, tarihin tekerrür edeceği yanılsamasını yaratıyor.

Oysa bağlam, güç dağılımı, amaçlar ve sonuç potansiyeli kökten farklı.

Sözün özü, Shenzhen'deki üçlü masa tarihi bir ilk ve önemli bir diplomatik fırsat.

Lakin nükleer silahsızlanma umutları yüksek tutulmamalı.

Çin'in tutumu bunu sınırlıyor. Ancak İran'dan ticarete, bölgesel güvenlikten küresel düzene kadar geniş bir yelpazede dolaylı etkiler yaratabilir.

Yalta benzetmesi ise abartılı bir korku veya nostalji ürünü.

1945'in galip güçleri sınır çizerken, 2026'nın liderleri henüz ortak bir dil bulmaya çalışıyor.

Asıl soru, bu dilin istikrar mı yoksa yeni rekabet biçimleri mi üreteceği.

Büyük güç diplomasisi her zaman riskli ve fırsatlıdır.

Önemli olan, orta ölçekli güçlerin ve krizlerden doğrudan etkilenenlerin sesinin bu masada yankı bulup bulmayacağıdır.


Yazarın diğer yazıları