Modern hayatın en büyük illüzyonu nedir diye sorsalar, herhalde "zamanı yönetme" iddiası derdim. Ahmet Hamdi Tanpınar, o devasa ironisiyle kaleme aldığı Saatleri Ayarlama Enstitüsü'nde bizi tam da bu illüzyonun merkezine, Hayri İrdal'ın o hem acıklı hem de kahkahası bol dünyasına davet ediyor.

Hakikatten Kaçışın Kurumsallaşmış Hali

Romanın kahramanı Hayri İrdal, aslında hepimizin içindeki o "uyumsuz" yanın aynasıdır. Halit Ayarcı gibi hayatı sadece "verimlilik" ve "yeni" üzerinden okuyan bir figürün yanında, İrdal'ın eski saatlerin ruhuna sadık kalmaya çalışan hali; bir toplumun bocalayışının en somut resmidir. Tanpınar bize şunu fısıldar: Bir kurumu ne kadar görkemli kurarsanız kurun, eğer o kurumun ruhu yoksa, sadece "boşa geçen zamanı" ayarlamış olursunuz.

Enstitü, kurulduğu günden itibaren aslında bir hiçliği temsil eder. Ortada ayarlanacak bir saat yoktur, ama o "ayarsızlık" üzerine koca bir bürokrasi inşa edilir. Bu, sadece bir devir eleştirisi değil; insanın kendi iç boşluğunu unvanlarla, makamlarla ve bitmek bilmeyen toplantılarla doldurma çabasının hikâyesidir.

Saniye ile Hakikat Arasında

Bugün, elimizdeki akıllı saatlerin ve dijital ekranların kölesi olmuşken, Hayri İrdal'ın saat ustası Nuri Efendi'den öğrendiği o kadim dersi hatırlamakta fayda var: "Ayar, saniyenin peşinden koşmak değil, vaktin bereketine ermektir."Bizler saniyeleri ayarladıkça, hayatın o asıl ritmini, o "insani" duraksamayı kaybettik.

Gazete manşetlerinin hızla eskiyip gittiği şu günlerde, Tanpınar'ın bu başyapıtı bize bir pusula sunuyor. Eğer vaktiniz varsa, bu hafta enstitünün kapısından içeri bir girin. Göreceksiniz ki, ayarı bozulan sadece saatler değil, bizzat kendimiziz. Ve belki de kurtuluş, o mükemmel ayarda değil, insan olmanın o şahane kusurundadır.