Bu araştırma çok konuşulacak! Gıdalar beynimizi nasıl etkiliyor?

Amerika Birleşik Devletleri'nde ultra işlenmiş gıdalara olan bağımlılık, son yıllarda ciddi bir halk sağlığı sorunu haline geldi. Özellikle market raflarının büyük bir bölümünü kaplayan ve rafine karbonhidrat, şeker, tuz ile yüksek oranda yağ içeren bu ürünler, giderek daha fazla kişinin kontrolsüzce tükettiği gıdalar arasında yer alıyor. Michigan Üniversitesi'nden psikoloji profesörü ve gıda bağımlılığı üzerine çalışan Ashley Gearhardt, ultra işlenmiş gıdaların bağımlılık yapıcı etkisinin, tütün ve alkol gibi maddelerle ilgili kullanılan Yale Gıda Bağımlılığı Ölçeği ile ölçülebildiğini belirtiyor. Gearhardt, gıda üreticilerinin, şeker, yağ ve tuz oranlarını hassas şekilde ayarlayarak, milyonlarca insanın daha fazlasını istemesine yol açan yoğun ve bağımlılık yapıcı tatlar geliştirdiğini ifade ediyor. Bu durum, ABD genelinde toplumun geniş kesimlerinde bağımlılık davranışlarının artmasına neden oluyor.

Gearhardt: 'Ultra işlenmiş gıdaların bağımlılık potansiyeli yüksek'

Gearhardt, ultra işlenmiş gıdaların sahip olduğu "besin imzası"nın, doğada tek bir gıdada bulunmayan özel bir ödül sistemi yarattığını vurguluyor. İnsanların hayatta kalmak için ihtiyaç duyduğu sodyum, şeker ve yağ gibi temel besin maddeleri, atalarımız için erişilmesi zor kaynaklardı. Ancak günümüzde bu maddeler, fast-food restoranlarından otomatlara, marketlerden çevrim içi alışverişe kadar her yerde kolayca ulaşılabilir durumda. Philadelphia'daki Thomas Jefferson Üniversitesi'nden Prof. Evan Forman, bu aşırı bolluğun, insanların iradesini zorlayan bir ortam yarattığını ve bağımlılık davranışlarının irade eksikliğiyle açıklanamayacağını belirtiyor. Forman'a göre, gıda endüstrisinin ürün formülasyonları, insanların biyolojik olarak hassas olduğu noktaları hedef alıyor ve bu da bağımlılık riskini artırıyor. Özellikle eroin veya fentanil gibi maddelerle ilgili değerlendirmelerde olduğu gibi, gıda bağımlılığında da bireysel iradeye aşırı güvenmenin mantıklı olmadığını savunuyor.

ABD'de ultra işlenmiş gıda bağımlılığı verilerle gözler önünde

Amerika Birleşik Devletleri'nde yapılan araştırmalar, 65 yaş üstü yetişkinlerin yaklaşık yüzde 14'ünün ultra işlenmiş gıdalara klinik düzeyde bağımlı olduğunu gösteriyor. 50-64 yaş arası kadınlarda ise bu oran yüzde 21'e yükseliyor. Çocuklar arasında da ultra işlenmiş gıda bağımlılığı küresel ölçekte yüzde 12 seviyesine ulaşmış durumda. Gearhardt'ın yürüttüğü araştırmalar, Kaliforniya eyaletinin 2035 yılına kadar okul yemeklerinden en zararlı ultra işlenmiş gıdaları çıkarmayı hedefleyen yasasının bilimsel temelini oluşturuyor. Ancak uzmanlar, tüm ultra işlenmiş gıdaların aynı derecede bağımlılık yapıcı olmadığını, özellikle rafine karbonhidrat ve yağ oranı yüksek olanların risk yarattığını belirtiyor. Gearhardt ve ekibi, 1.600 Amerikalı yetişkin üzerinde yaptıkları çalışmada, bağımlılık açısından en riskli ürünlerin yüzde 90'ından fazlasının bu kombinasyonları içerdiğini tespit etti. Marketlerde yaygın olarak bulunan kurabiye, kek, donut, pizza, cips gibi atıştırmalıklar, fast-food tavuk parçaları, kahvaltı sandviçleri ve patates kızartmaları en bağımlılık yapıcı gıdalar arasında yer alıyor.

Rafine karbonhidrat ve yağ kombinasyonu bağımlılığı tetikliyor

Uzmanlara göre, ultra işlenmiş gıdaların bağımlılık potansiyelinin ana nedeni, hızla glikoza dönüşen rafine karbonhidratlar ve yüksek yağ içeriği. Bu bileşenler, vücutta hızla kan şekerini yükseltiyor ve ardından ani bir düşüşe neden olarak, kişide tekrar yeme isteği ve boşluk hissi bırakıyor. Gearhardt, sadece şekere odaklanmanın yeterli olmadığını, nişasta ve rafine tahılların da bağımlılıkta önemli rol oynadığını ifade ediyor. Patates cipsi gibi ürünler, eklenmiş şeker içermese bile hızla sindirilen karbonhidratlar sayesinde bağımlılık yapıcı etki gösteriyor. Ayrıca, az işlenmiş bazı gıdalar da (örneğin simit, kruvasan, waffle, Fransız tostu, ızgara peynirli sandviçler) yüksek oranda rafine un içerdiği için benzer riskler taşıyor. Bu tür gıdaların ortak noktası, enerji yoğunluklarının ve gram başına düşen kalori miktarlarının yüksek olması.

Ultra işlenmiş gıdaların sağlık üzerindeki etkileri endişe verici boyutta

Ultra işlenmiş gıdaların yaygın tüketimi, obezite, kardiyovasküler hastalıklar, tip 2 diyabet, bilişsel gerileme ve sindirim sistemi kanserleri gibi ciddi sağlık risklerini beraberinde getiriyor. Araştırmalar, günlük ultra işlenmiş gıda tüketiminde yüzde 10'luk bir artışın, obezite riskini yüzde 55, kardiyovasküler hastalıklardan ölüm riskini yüzde 50, tip 2 diyabet riskini ise yüzde 40 oranında yükselttiğini ortaya koyuyor. 2024 yılında yayımlanan bir çalışma, sağlıklı bir diyete yüzde 10 ultra işlenmiş gıda eklemenin, inme ve bilişsel gerileme riskini artırdığını gösterdi. 2023'teki bir başka araştırma ise, benzer oranda artan ultra işlenmiş gıda tüketiminin, üst sindirim sistemi kanserleriyle bağlantılı olduğunu belirledi. Araştırmacılar, yüzde 10'luk artışın, günde yalnızca bir ekstra ultra işlenmiş gıda porsiyonuna denk geldiğini vurguluyor. Buna karşılık, Uluslararası Gıda ve İçecek İttifakı (IFBA), bu tür gıdaların besin değerleri, uygun fiyatları ve gıda güvenliği açısından küresel diyet kılavuzlarında önerildiğini savunuyor. IFBA Genel Sekreteri Rocco Renaldi ise, keyif ve lezzetin yemenin doğal bir parçası olduğunu ve bu özelliklerin tek başına bağımlılık kanıtı sayılamayacağını ileri sürüyor.