Ezber bozan rapor! Ekran bağımlılığı çocuğun değil yazılımcıların eseri

The Lancet'te yayımlanan üç makalelik Seri, dijital medyanın gençlere verdiği zararların yalnızca özdenetim eksikliğiyle açıklanamayacağını ortaya koydu. Uzmanlara göre iş modelleri, tasarım tercihleri ve zayıf kurallar da bu sonuçlarda rol oynuyor. Yazarlar, nedensellik konusunda kesin kanıtlar ortaya çıkmasını beklemeden hükümetlerin harekete geçmesini istiyor.

Ergenler mobil cihazlarında kaydırmayı durduramadığında, bunu özdenetim eksikliğiyle açıklamak kolay görünüyor. Ancak halk sağlığı uzmanları, akışların kullanıcıların parmağını hareket ettirmeyi sürdürecek şekilde tasarlandığını ve sorumluluğun bu sistemleri geliştiren şirketlerle bunlara izin veren hükümetlerde bulunduğunu belirtiyor.

Dijital medya kullanımına karşı proaktif yaklaşım çağrısı

İsviçre'deki Digital Transformations for Health Lab'dan Profesör Ilona Kickbusch Seriye başkanlık etti. Toronto Üniversitesi'nden Dr. Jay Shaw ise ilk makaleyi yönetti.

Uzmanlar, yoğun ve bağımlılığa benzer dijital medya kullanımının daha kötü ruh sağlığı, uyku sorunları ve daha az fiziksel aktiviteyle bağlantılı olduğunu, ancak kanıtların kesinlik düzeyinin düşük kaldığını vurguluyor. Bir bağlantının nedenselliği kanıtlamadığını belirten yazarlar, buna rağmen etkilerin halk sağlığı açısından göz ardı edilemeyeceğini söylüyor.

Kickbusch, dijital medya kullanan çocukların sayısı dikkate alındığında küçük olumsuz etkilerin bile önemli sonuçlar doğurabileceğini belirterek, zararlar ortaya çıktıktan sonra tepki vermek yerine politikalarda ihtiyatlı bir yaklaşım benimsenmesi gerektiğini söyledi.

Sonsuz kaydırma bilinçli bir tasarım tercihi

Shaw ve ortak yazarları, sosyal medya uygulamalarındaki bitmeyen akışların bilinçli olarak tasarlandığını ve zaten zararlı olduğu bilinen ekran süresi miktarlarını teşvik ettiğini yazdı. Yazarlara göre şirketler, olası zararları bilmelerine rağmen düzenlemeleri geciktirmek için lobi faaliyetleri yürütüyor.

Shaw, dijital platformların çoğunun sağlığı korumak için değil, dikkat çekmek ve veri toplamak amacıyla tasarlandığını söyledi. Sonsuz kaydırma, otomatik oynatma ve kişiselleştirilmiş öneri akışlarının kullanıcıların dikkatini çekmeye yönelik kasıtlı tercihler olduğunu belirtti.

Yazarların aktardığı bir tahmine göre internete giren kişiler, 2025'te sosyal medya uygulamalarında günde ortalama 141 dakika, yani yaklaşık 2 saat 20 dakika geçirdi. Amerika Birleşik Devletleri'nde 2025'te 10 binden fazla yetişkinle yapılan ankette ise telefon uygulamalarında günlük ortalama kullanım süresinin 6 saati aştığı görüldü.

Teknoloji sektörü tütün endüstrisiyle karşılaştırıldı

Shaw'ın makalesi teknoloji sektörünü tütün ve ultra işlenmiş gıda sektörleriyle karşılaştırıyor. Seride, bu sektörlerin ürünleri sağlığa zarar verirken düzenlemeleri zayıflatmak için benzer yöntemlere başvurduğu ve hükümetlerin dijital şirketlerin onlarca yıl boyunca kendilerini düzenlemesine izin verdiği belirtildi.

Viyana Üniversitesi'nden Profesör Barbara Prainsack, teknoloji şirketlerinin tütün ve fosil yakıt sektörlerinden şüphe üretme, eleştirmenleri itibarsızlaştırma ve düzenlemeleri özgürlüğe tehdit gibi sunma taktiklerini aldığını söyledi.

Prainsack, düzenleme eksikliğinin teknolojinin yönetilmediği anlamına gelmediğini, bu durumda kuralları kamu politikaları yerine şirketlerin belirlediğini ifade etti. Shaw ve ortak yazarları da mevcut yaklaşımın halk sağlığını korumakta son derece yetersiz kaldığını belirtti.

Uzmanlar, ergenlik ve erken yetişkinlik dönemlerini beynin ve sosyal yaşamın özellikle hassas olduğu süreçler olarak tanımlıyor. Çevrim içi ortamda oluşturulan idealize edilmiş benliklerin, özellikle gençlerde beden utandırma ve daha kötü ruh sağlığıyla bağlantılı olduğunu aktarıyorlar.

Araştırmalarda algoritmalar ve hedefli reklamlara sınırlı ilgi

Kickbusch, çocukların dijital medya kullanımının sağlık üzerindeki etkilerine ilişkin araştırmaların önemli boşluklar taşıdığını söyledi. Çalışmaların çoğunun ekran süresi gibi bireysel davranışları ölçtüğünü, algoritmaların oluşturduğu içerik ve hedefli reklamlar gibi daha geniş yapılara ise sınırlı ilgi gösterdiğini belirtti.

Gençlerin çevrim içi ortamın ve yapay zekânın sunduğu faydaları da önemsediğini söyleyen Kickbusch, araştırmacıların bu alanları daha az incelediğini ifade etti.

DTH-Lab'da Serinin yazarı olan Louise Holly, platformların kullanıcıları gerçekte nasıl etkilediğine ilişkin en değerli verilerin teknoloji şirketlerinin içinde tutulduğunu söyledi. Holly, bunun bağımsız denetimi sınırladığını ve bilimsel ilerlemeyi yavaşlattığını belirtti.

Shaw'ın makalesinde araştırmacılar için sekiz öneri sıralandı. Öneriler arasında, eski çalışanların aktardığı bilgiler ve araştırmacı gazetecilik kullanılarak sağlığa zarar veren şirket uygulamalarının denetlenmesi ve yayımlanması yer aldı. Yazarlar ayrıca tütün ve ilaç sektörlerinden çıkarılan bir ders olarak sektör parasının araştırmalardan uzak tutulmasını istedi.