Arktik buzunda şoku! Bilim insanları acil izleme çağrısı yaptı

Lancaster Üniversitesi'nin yürüttüğü kapsamlı araştırma, ozon tabakasını korumak için geliştirilen kimyasalların, dünya çapında 335 bin tonun üzerinde trifluoroasetik asit (TFA) birikimine yol açtığını ortaya koydu. Bilim insanları, TFA'nın çevre ve insan sağlığı üzerindeki olası etkilerine karşı acil önlem çağrısında bulunuyor.

Kubilay Dikmen - Haziran 10, 2026 12:51 | Son Güncelleme Tarihi: Haziran 10, 2026 15:21

Arktik buzunda şoku! Bilim insanları acil izleme çağrısı yaptı

Küresel çevre sağlığı açısından kritik öneme sahip yeni bir araştırma, ozon tabakasını korumak amacıyla kullanılan kimyasalların, gezegenin dört bir yanında son derece kalıcı bir kirletici olan trifluoroasetik asit (TFA) birikimine yol açtığını gösterdi. Lancaster Üniversitesi öncülüğünde yürütülen çalışmada, 2000 yılından bu yana dünya yüzeyine 335 bin tonun üzerinde TFA'nın yayıldığı tespit edildi. Bilim insanları, bu görünmeyen kimyasal yağmurun Arktik buzullarından yağmur suyuna kadar her yerde izine rastlandığını ve seviyelerin önümüzdeki yıllarda daha da artabileceğini belirtiyor.

Lancaster Üniversitesi: Ozonu koruyan kimyasallar yeni riskler doğurdu

Lancaster Üniversitesi'nden araştırmacıların yürüttüğü çalışma, ozon tabakasını incelten CFC'lerin yerine geliştirilen hidrokloroflorokarbonlar (HCFC'ler), hidroflorokarbonlar (HFC'ler) ve bazı anestezik gazların atmosferde parçalanarak TFA oluşturduğunu ortaya koydu. Montreal Protokolü ve Kigali Değişikliği ile bu gazların kullanımı kademeli olarak azaltılsa da, atmosferdeki konsantrasyonlarının artmaya devam ettiği vurgulandı. Araştırmacılar, 2000-2022 yılları arasında 335 bin tonun üzerinde TFA'nın dünya yüzeyine yayıldığını ve bu birikimin önümüzdeki on yıllarda da devam edeceğini tahmin ediyor. TFA, per- ve poliflorlu alkil maddeleri (PFAS) ailesine dahil olup, çevrede son derece uzun süre kalabilen "sonsuz kimyasal" olarak biliniyor. Çalışmanın baş yazarı Lucy Hart, "CFC yerine geçen kimyasallar, TFA'nın baskın atmosferik kaynağı haline geldi. Ozon tabakasını korumaya çalışırken, istemeden de olsa yeni bir çevresel tehdidin önünü açtık" dedi.

Arktik buzullarında TFA birikimi: Küresel dolaşımın tehlikeli boyutu ortaya çıktı

Çalışmada dikkat çeken bir diğer bulgu ise, Arktik bölgesinde tespit edilen TFA'nın neredeyse tamamının CFC yerine geçen kimyasallardan kaynaklandığı oldu. Arktik, büyük emisyon kaynaklarına uzak bir bölge olmasına rağmen, atmosferde uzun süre kalan bu kimyasalların hava akımlarıyla taşınarak kutup buzullarında biriktiği gözlemlendi. Araştırmacılar, yağmur suyu ölçümleri ve buz çekirdekleri analizleriyle modelleme sonuçlarını doğruladı. Lucy Hart, "Uzak Arktik buz çekirdeklerinde artan TFA seviyeleri, bu gazların küresel dolaşımının tehlikeli boyutunu gösteriyor" dedi. Bu durum, TFA'nın sadece endüstriyel merkezlerde değil, dünyanın en izole bölgelerinde dahi birikmeye devam ettiğini ortaya koyuyor.

Yeni soğutucular TFA seviyelerini daha da yükseltebilir

Araştırmada, özellikle araç klimalarında yaygın olarak kullanılan yeni nesil soğutucu HFO-1234yf'nin TFA kirliliğine önemli bir katkı sağladığı belirtildi. HFO'lar, HFC'lere iklim dostu alternatifler olarak sunulsa da, parçalandıklarında TFA üretiyorlar. Profesör Ryan Hossaini, "HFO'ların Avrupa ve diğer bölgelerde giderek artan kullanımı, çevredeki TFA seviyeleri için büyük bir belirsizlik yaratıyor. Çevresel TFA kirliliği yaygın, son derece kalıcı ve seviyeleri yükseliyor" açıklamasında bulundu. Araştırmacılar, TFA'nın çevrede birikmesinin uzun vadeli etkileri konusunda daha fazla çalışma yapılması gerektiğine dikkat çekti.

Bilim insanlarından uluslararası izleme ve önlem çağrısı

Bilim insanları, TFA kirliliğinin ve potansiyel etkilerinin tam olarak anlaşılması için uluslararası düzeyde daha kapsamlı izleme programlarının başlatılması gerektiğini savunuyor. Avrupa Kimyasallar Ajansı, TFA'nın sucul yaşam için zararlı olduğunu belirtiyor. Alman Federal Kimya Ofisi ise, TFA'nın insan üremesi için potansiyel olarak toksik olabileceğini öne sürüyor. Araştırmacılar, mevcut TFA seviyelerinin insan sağlığı için kritik eşiğin altında olduğunu ancak birikimin devam etmesi halinde risklerin artabileceğini vurguluyor. Lancaster Çevre Merkezi Direktörü Profesör Cris Halsall, "TFA'nın artık sadece pestisitlerden değil, soğutucular, çözücüler, ilaçlar ve genel olarak PFAS grubunun kullanımından da kaynaklandığı biliniyor" ifadelerini kullandı. Dr. Stefan Reimann ise, "TFA ölçümlerinin yapıldığı her bölgede, artan atmosferik konsantrasyonlar ve yüzey birikimiyle karşılaşıyoruz. HFO'ların yaygınlaşmasıyla su kaynaklarında TFA birikimi daha da hızlanabilir" dedi.

TFA: Sonsuz kimyasalın çevresel ve toplumsal etkileri

TFA, PFAS grubunun bir üyesi olarak çevrede neredeyse hiç bozulmadan kalabiliyor. Bilim insanları, TFA'nın insan kanında ve idrarında da tespit edildiğini belirtiyor. Bu kimyasalın çevreye girdikten sonra uzaklaştırılması son derece zor. Araştırmacılar, TFA'nın potansiyel bir gezegen sınırı tehdidi oluşturduğuna dikkat çekiyor. Artan birikim, hem ekosistemler hem de insan sağlığı açısından uzun vadeli riskler doğurabilir. Bu nedenle, TFA kirliliğinin izlenmesi ve kontrol altına alınması için uluslararası iş birliği şart görülüyor. Uzmanlar, F-gazlarının kullanımının azaltılması, alternatif teknolojilerin geliştirilmesi ve mevcut TFA kaynaklarının daha iyi anlaşılması için küresel düzeyde harekete geçilmesi gerektiğini belirtiyor.

Sonuç olarak, Lancaster Üniversitesi'nin öncülüğünde gerçekleştirilen bu kapsamlı çalışma, ozon tabakasını korumak için geliştirilen kimyasalların beklenmedik bir şekilde dünya çapında ciddi bir TFA kirliliğine yol açtığını gözler önüne seriyor. Bilim insanları, TFA'nın çevre ve insan sağlığı üzerindeki uzun vadeli etkilerini anlamak ve kontrol altına almak için uluslararası düzeyde acil önlemler alınması gerektiğini vurguluyor. TFA'nın artan birikimi, çevresel sürdürülebilirlik açısından yeni bir sınav olarak ortaya çıkıyor ve bu konuda atılacak adımların önemi her geçen gün daha da artıyor.

Kapat