Tonga patlaması stratosferde eşi görülmemiş soğumaya yol açtı

15 Ocak 2022'de Güney Pasifik'te bulunan Hunga Tonga-Hunga Haʻapai yanardağı, tarihte eşi benzeri görülmemiş bir volkanik patlamaya sahne oldu. Patlama, 35 mil yüksekliğe ulaşan devasa bir buhar sütunu oluşturdu ve bilim dünyasında büyük şaşkınlık yarattı. Uzmanlar, bu tür büyük volkanik olaylarda genellikle stratosfere yükselen kükürt aerosollerinin atmosferi ısıtmasını ve yüzey sıcaklıklarını düşürmesini beklerken, Tonga patlaması tam tersi bir etki yarattı. Stratosferde beklenmedik bir soğuma kaydedildi ve bu durumun nedenini anlamak için üç yıl boyunca uluslararası araştırmalar yürütüldü. Sonuçlar, patlamanın stratosfere bugüne kadar ölçülen en yüksek su buharı miktarını enjekte ettiğini ve bu etkinin hâlâ sürdüğünü ortaya koydu.

NASA ve üniversiteler: 'Tonga patlaması atmosferde rekor su buharı bıraktı'

Patlamanın ardından yapılan bilimsel çalışmalar, Hunga Tonga-Hunga Haʻapai'nin stratosfere yaklaşık 146 teragram su buharı gönderdiğini doğruladı. Bu miktar, o atmosfer katmanında zaten bulunan nemin yaklaşık yüzde 10'una denk geliyor ve modern ölçüm kayıtlarında bir volkanik patlamadan kaynaklanan en yüksek değer olarak kayıtlara geçti. NASA'nın Jet Propulsion Laboratory'den atmosfer bilimcisi Luis Millán'ın öncülüğünde yürütülen ve Geophysical Research Letters dergisinde yayımlanan araştırmaya göre, bu su buharı miktarı, 1991'deki ünlü Mount Pinatubo patlamasının dört katına ulaşıyor. Pinatubo, atmosferik bozulma konusunda bugüne dek bir ölçüt olarak kabul ediliyordu. Tonga patlamasının ulaştığı değerler ise bilim dünyasında yeni bir referans noktası oluşturdu. Bilim insanları, bu olağanüstü su buharı artışının, atmosferin üst katmanlarında beklenen ısınma yerine soğuma yarattığını belirtti. Bu gelişme, iklim modellemeleri ve atmosfer dinamikleri açısından önemli bir dönüm noktası olarak değerlendiriliyor.

Stratosfer soğudu, yüzeyde etki sınırlı kaldı

Patlamanın en önemli özelliği, stratosferde beklenen ısı artışı yerine belirgin bir soğuma yaratması oldu. Genellikle büyük volkanik patlamalarda kükürt dioksit stratosfere yükselerek güneş ışığını emen aerosol parçacıklarını oluşturur ve bu katmanın ısınmasına neden olur. Ancak Tonga patlamasında, kalderanın okyanus yüzeyinin yaklaşık 490 feet altında yer alması, patlayan magmanın devasa miktarda deniz suyunu buharlaştırmasını sağladı. Bu su buharı, kükürt dioksitin büyük bölümünü yukarıya kaçmadan önce engelledi ve sonuçta stratosfere ulaşan sülfat miktarı son derece düşük seviyede kaldı. Bilimsel değerlendirmelere göre, su buharı yüksek irtifada ısıyı uzaya geri yayarak stratosferin 0,5 ila 1 derece Celsius arasında soğumasına yol açtı. Bu etki, modern volkanik patlama kayıtlarında eşi benzeri görülmemiş bir durum olarak nitelendirildi. Yüzeyde ise bu devasa patlamanın etkisi oldukça sınırlı kaldı; ortalama sıcaklık değişimi yaklaşık 0,05 dereceyle sınırlı oldu. Buna karşılık, Pinatubo patlaması yüzey sıcaklığında 0,25 ila 0,5 derece arasında bir düşüşe yol açmıştı.

Tonga patlaması atmosferde kalıcı izler bıraktı

Patlama sırasında oluşan devasa sütun, sadece stratosferde kalmadı, aynı zamanda mesosfere kadar ulaştı. National Geographic'in raporlarına göre, 35,4 mil yüksekliğe çıkan bu volkanik bulut, kayıtlardaki en yüksek volkanik pluma olarak tarihe geçti. Patlamanın gücü, atmosferde basınç dalgalarının gezegenin çevresinde altı gün boyunca dört kez dönmesine neden oldu. Bu dalgalar, Akdeniz gibi uzak bölgelerde deniz seviyesinin yaklaşık bir foot yükselmesine yol açtı. Bilim insanları, bu olayı 'meteor tsunamisi' olarak adlandırdı ve böyle bir fenomenin en son 1883'teki Krakatau patlamasında gözlendiğini belirtti. Tonga'ya yakın bölgelerde ise kaldera tabanının çökmesiyle birlikte geleneksel bir tsunami meydana geldi. Dalgalar, bazı kıyılarda 50 feet'in üzerine çıkarak ciddi tahribat yarattı. Tek bir volkanik patlamadan hem atmosferik hem de deniz kaynaklı bu tür etkilerin aynı anda görülmesi, enstrümantal kayıtlarda daha önce rastlanmayan bir durum olarak kayıtlara geçti.