Evren'in en güçlü patlamalarından biri neden sönük göründü?

Araştırmacılar, GRB 260310A'nın sönük ilk parlaması ve geç dönemdeki yeniden parlaklaşmasını, Dünya'ya doğrudan yönelmeyen iki bileşenli bir jetle açıkladı. Bulgular, patlamaların gözlem açısına göre farklı görünebildiğini ortaya koydu.

Talha Gül - Kasım 02, 2026 11:43 | Son Güncelleme Tarihi: Kasım 02, 2026 14:27

Evren'in en güçlü patlamalarından biri neden sönük göründü?

24 TV'yi Google'da haber kaynağınız olarak ekleyin

Uluslararası bir araştırma grubu, GRB 260310A adlı gama ışını patlamasının alışılmadık ışık imzasını inceledi. Patlama, ilk aşamada beklenenden daha az enerji yaydı; ancak görünür ışık artçı parıltısı saatler boyunca parlaklaştı ve X-ışını artçı parıltısı aylar sonra yeniden güçlendi.

10 Mart 2026'da NASA'nın Fermi Gama Işını Uzay Teleskobu tarafından tespit edilen olayın ilk gama ışını parlaması yaklaşık bir dakika sürdü. Ardından gelen optik ışık, patlamanın ev sahibi galaksisinden daha parlak hâle geldi. X-ışını artçı parıltısı da ilk parlamadan sonra yeniden güçlenerek aylar boyunca gözlendi.

Sonuçlar, The Astrophysical Journal Letters'ta yayımlanan "GRB 260310A'da Eksen Dışındaki Bir Jetten Aşırı Parlak, Yavaş Yükselen Bir Artçı Parıltı" başlıklı araştırmada yer aldı. Çalışmanın başyazarı, University of Rome Tor Vergata Fizik Bölümü'nde doktora sonrası araştırmacı Yu-Han Yang oldu.

Çalışmada Fermi'nin yanı sıra NASA'nın Chandra X-ışını Gözlemevi, ESA'nın XMM-Newton'u, Çin ve ESA ortaklığındaki Einstein Probe görevi, Large Binocular Telescope ve Karl G. Jansky Very Large Array gözlemlerinden yararlanıldı. İspanya'daki Calar Alto Observatory ise patlamayla ilişkili süpernovaya dair gözlemlere katkı sağladı.

Patlama farklı dalga boylarında olağan dışı göründü

GRB'ler, Büyük Patlama'dan bu yana Evren'deki en enerjik olaylar arasında yer alıyor. Büyük kütleli bir yıldızın yaşamının sonunda çekirdeğinin çökmesiyle ortaya çıkan süpernovalarla ilişkilendirilen bu patlamalar, ışık hızına yaklaşan plazma ve ışınım jetleri yayıyor.

Tipik bir süpernova kaynaklı GRB yaklaşık 20 veya 30 saniye sürüyor. İlk parlamanın ardından X-ışını, optik ve radyo dalga boylarında giderek sönümlenen artçı ışımalar görülüyor. Ancak GRB 260310A'nın optik artçı parıltısı saatler boyunca yükseldi, X-ışını ışığı yaklaşık üç hafta sonra yeniden parlaklaştı ve yaklaşık bir hafta boyunca yüksek seviyede kaldı.

Hem X-ışını hem de optik artçı parıltılar, parlaklık bakımından gözlemlenen GRB'lerin en üstteki yüzde 1'lik diliminde yer aldı. Radyo parlaklığı da en üstteki yüzde 5'lik dilime girdi. Radyo gözlemlerini yöneten ortak yazar Roberto Ricci, patlamanın tek tek özelliklerinin açıklanabildiğini ancak tüm bulguları aynı modele yerleştirmenin zor olduğunu söyledi.

Yang, "Bir el feneri gibi jet de doğrudan karşıdan görüldüğünde en parlak görünür. Bu patlamaya yandan baktık. Jet yavaşladıkça ışığı daha geniş bir açı aralığında görünür oldu ve jetin şeklini dış kenarlarından iç çekirdeğine doğru incelememizi sağladı" dedi.

İki bileşenli jet yeniden parlaklaşmayı açıklıyor

Araştırmacılar, GRB 260310A'nın doğrudan Dünya'ya yönelmediğini belirledi. Bu durum, özellikle daha zayıf olan ilk gama ışını parlamasını açıklıyor. Ancak görüş açısı, sonraki evrelerdeki aşırı parlaklığı tek başına açıklamıyor.

Chandra'nın yüksek açısal çözünürlüğe sahip gözlemleri, X-ışını sinyalini kirleten başka bir kaynağı eledi. Böylece yaklaşık 20-30 gün sonra görülen yeniden parlaklaşmanın gerçekten GRB'nin artçı parıltısından kaynaklandığı doğrulandı.

Araştırmacılar, z ≃ 0.153 konumunda bulunan ve geniş çizgili Tip Ic süpernovayla ilişkili uzun süreli GRB 260310A'nın çoklu dalga boyu gözlemlerini değerlendirdi. Görece mütevazı ilk gama ışını çıkışına rağmen olay, X-ışını, optik ve radyo bantlarında şimdiye kadar gözlemlenen en parlak artçı parıltılardan birini sergiledi.

Geniş bant spektrum analizi, iki ışınım bileşenine işaret etti. Radyoya hâkim olan ve optik banda kadar uzanan parlak bileşen ters şokla, optik ışığa katkı sağlayan ve X-ışınlarına hâkim olan bileşen ise ileri şokla ilişkilendirildi.

Araştırmacılar, standart ters şok ve ileri şok modellerinin GRB 260310A'nın bütün özelliklerini açıklayamadığını belirtti. Tek bir ileri şok modeli de geç dönemdeki yeniden parlaklaşmayı açıklamakta yetersiz kaldı. Bu davranış, şoku yenileyen geç bir enerji enjeksiyonuna veya dış akıştaki iki bileşenli jet gibi ek bir yapıya işaret edebilir.

İki bileşenli jet modelinde parlak bir iç çekirdek ve daha sönük bir dış kılıf bulunuyor. Araştırmacılara göre eksen dışından görülen böyle bir jet, erken parlaklık tepe noktasını ve geç dönem yeniden parlaklaşmasını aynı model içinde açıklayabiliyor.

Çalışmada, "Yaklaşık olarak eksen üzerinde görülen düşük hızlı bir jet, erken tepe noktası ile geç dönem yeniden parlaklaşmasını tek bir jet modeli içinde bir araya getiremez; buna karşılık eksen dışından görülen iki bileşenli bir jet bu iki tepeyi de açıklayabilir" denildi.

Görüş açısı patlamanın gücünü değiştirmiyor

Araştırmacılar, GRB 260310A'nın diğer patlamalara kıyasla sönük görünmesinin özünde daha az parlak olmasından kaynaklanmadığını belirtti. Farkın temelinde, jetin Dünya'ya hangi açıdan göründüğü bulunuyor.

Görüş açısı, optik artçı parıltısının yavaş yükselişini ve gecikmeli başlangıcını açıklıyor. Ancak geç dönemdeki yeniden parlaklaşma, iki bileşenli jet modeli için hâlâ önemli bir sınama oluşturuyor. Daha eksen dışından görülen dar bir jet çekirdeğinin ortaya çıkışı, eksen üzerindeki bir gözlemci için çok daha yüksek parlaklık ve enerji anlamına gelebilir.

Yang, "Bize sıradan görünen bir GRB, jetin çekirdeğine doğrudan bakan bir gözlemci için canavarca bir patlama gibi görünmüş olabilir. Modellerimiz, patlamanın Güneş'in yaklaşık bir milyar yıllık enerji üretimini kalem inceliğinde bir demete sıkıştırdığını gösteriyor" dedi.

Kapat