Liverpool'ın altında saklanan tünellerin sırrı çözüldü

İngiltere'nin Liverpool kentinde sokakların en az 60 fit altında uzanan, yüzyıllardır gizemini koruyan geniş bir tünel ağı bulunuyor. Belki de bir mil kare veya daha geniş bir alana yayılan yapının girişinde, soyulmuş ve grafitilerle kaplı Georgian dönemi evinin cephesi duruyor.

Duvarın solundaki plakette buranın Joseph Williamson'ın (1769-1840), "Edge Hill Köstebeği"nin eski evi olduğu ve mülkün Friends of Williamson Tunnels'ın himayesinde bulunduğu yazıyor. Ön duvar çelik kirişlerle desteklenirken, camı olmayan pencereler gökyüzünü çerçeveliyor.

Ziyaretçiler, faal bir kazı alanındaki inşaat karavanında baretlerini ve sarı yüksek görünürlüklü yeleklerini giyerek 19. yüzyılın başlarında tütün tüccarı Joseph Williamson'ın talimatıyla kazılan çok katlı tünel ve odalar ağına iniyor.

Tüneller, yeniden keşfedildikleri 21. yüzyılın başlarına kadar moloz ve enkazla doldurulmuş hâlde, bir asırdan uzun süre gizli kaldı. Ardından gönüllüler tarafından titizlikle kazılarak ortaya çıkarıldı. Çalışmaların amacı, tünellerin neden inşa edildiğini bulmaktı.

Yıllar boyunca tünellerin kaçak malların taşınmasında kullanıldığı ya da kıyamet günü bekleyen bir tarikatın karargâhı olduğu yönünde çeşitli teoriler ortaya atıldı. Tur rehberi Tom Stapledon, araştırmacıların 30 yıldır Williamson'ın hikâyesini anlamlandırmaya çalıştığını söylüyor.

Uzun süredir kayıp mahzen sistemi bulundu

Bilinen yaklaşık bir düzine tünel bölümünün en büyüğü olan Paddington alanına 1999'da ulaşıldı. Stapledon, çevrede öğrenci konutları inşa eden işçilerin yardımıyla, uzun süredir kayıp binaların altındaki mahzen sistemine giriş bulduklarını belirtiyor.

Yerel kumtaşından elle oyulan ve tonozlu tuğla tavanlarla tamamlanan geniş odalara merdivenle iniliyor. Kuru ve aydınlık ilk oda, zarif bir şarap mahzenini andırıyor. Odanın sonunda Williamson ile eşi Elizabeth'in portreleri yer alıyor.

Williamson Yorkshire'da doğdu ve 11 yaşında Liverpool'a taşındı. Elizabeth'in babası Richard Tate'in yanında tütün tüccarlığı eğitimi aldı. Bu iş ve diğer girişimleri sayesinde servet biriktirdikten sonra 1803'te işletmenin başına geçti. Williamson ile Elizabeth'in çocukları olmadı ve servetlerini bırakabilecekleri bir mirasçıları bulunmuyordu.

Yeraltındaki yapı yalnızca tek bir tünelden oluşmuyor. Bir odadan tarih öncesi mezar odasını andıran karanlık bir çıkmaza, aşağıdaki odalara inen basamaklara ve 19. ile 20. yüzyıllara ait tabak, şişe ve küçük oyuncak bebek başlarının sergilendiği başka bir bölüme geçiliyor.

Bu nesneler, tünellerin 1990'larda yeniden keşfedilmesinden sonra yürütülen kazılarda bulundu. Sergilenen eserler ve tünellerin kendisi, Liverpool'ın geçmişine açılan bir pencere sunuyor.

19. yüzyılın başlarında Liverpool, zenginliğin tüccar sınıfında toplandığı gelişen bir liman kentiydi. Rıhtımlarda çalışanlar için yaşam zorluydu. Sanayi Devrimi'nin makineleşmesi zanaatkârları işsiz bırakırken, 1815'te Napolyon Savaşları'nın sona ermesi terhis edilen askerlerin kente gelmesine yol açtı.

Joseph Williamson 1806'da Edge Hill'de arazi satın aldığında, kentin iki veya üç mil dışındaki gelişmemiş bölgede varlıklı bir banliyö kurmayı amaçladı. Cadde boyunca evler inşa ettirdi ve yerin altındaki sert kırmızı kumtaşını çıkardı.

Stapledon'a göre Williamson, 34 yıl boyunca adamlarına kumtaşını kazdırdı ve çoğu durumda kazıların üzerine evler yaptırdı. Ancak proje tamamen gizlilik içinde yürütüldü. Williamson planlarından kamuoyuna söz etmedi, kimseyi çalışmaları görmeye davet etmedi ve tünellerin amacı ya da kapsamını açıklayan yazılı kayıt veya harita bırakmadı.

Çalışanlarına sessiz kalmaları talimatı verildiği düşünülen Williamson'ın yeraltındaki faaliyetleri, ölümünden birkaç yıl sonrasına kadar ortaya çıkmadı. Daha sonra tüneller, üstteki binalardan çıkan çöpler ve yıkıntılarla dolduruldu; yapı unutuldu ve halkın hafızasında silik bir anıya dönüştü.

Tarihçi Charles Hand'in makaleleri, 1926'da resmî araştırmaların başlatılmasını sağladı. Tünellere duyulan ilgi yeniden canlanırken, Joseph Williamson Society 1989'da kuruldu. Bu oluşum zamanla alanı koruyan iki ayrı grubun ortaya çıkmasına yol açtı.

Bu gruplardan biri Friends of Williamson Tunnels, diğeri ise Williamson'ın ölümünden sonra inşa edilen ahırlarda bulunan Williamson Tunnels Heritage Centre. Friends of Williamson Tunnels daha geniş bir alanı ve daha uzun bir turu kapsıyor; Heritage Centre'ın ise küçük bir ziyaretçi merkezi bulunuyor.