Galaksimizin merkezindeki dev kara deliğin sırrını bu minik yıldız çözecek

Samanyolu Galaksisi'nin merkezine yakın bir noktada, S301 adlı bir yıldızın Yay A* kara deliği etrafında olağanüstü bir hızla döndüğü tespit edildi. Avrupa Güney Gözlemevi'nin Çok Büyük Teleskop Enterferometresi (VLTI) ile gözlemlenen S301, saatte yaklaşık 25.000 kilometreye ulaşan hızıyla galaksimizde şimdiye kadar bilinen en hızlı yıldız unvanını kazandı. S301'in bu benzersiz hareketi, kara deliğin dönüşünü doğrudan ölçebilmek için bilim insanlarına eşsiz bir fırsat sunuyor. Uzmanlar, yıldızın kara deliğe Dünya ile Güneş arasındaki mesafenin yalnızca 12 katı kadar yaklaşmasının, bugüne dek görülmemiş bir durum olduğunu vurguluyor.

MPE'den S301 yıldızı için çığır açan açıklama

Almanya'nın Garching kentinde bulunan Max Planck Uzay Dışı Fizik Enstitüsü (MPE) Direktörü ve Nobel Ödüllü bilim insanı Reinhard Genzel, S301'in keşfinin galaksimizin merkezindeki kara deliğin dönüşünü anlamada devrim niteliğinde olduğunu dile getirdi. Genzel, bu yıldızın Yay A* çevresinde son derece dar bir yörüngeyle döndüğünü, bu nedenle de uzay-zamanın temel özelliklerine dair yeni bir pencere açtığını ifade etti. S301'in yörüngesini tamamlaması yalnızca 8,7 yıl sürüyor ve yıldız, kara deliğe Satürn ile Güneş arasındaki mesafeye yakın bir noktadan geçiyor. S301'in bu kadar yakın ve hızlı hareket etmesi, bilim dünyasında büyük heyecan yaratıyor. MPE'de doktora öğrencisi olan ve 19 Ağustos 2026'da Nature dergisinde yayımlanan çalışmanın yazarı Felix Mang, S301'in kara deliğin çevresinde bu kadar dar bir yörüngede dönen ilk yıldız olduğunu belirtti. Mang, bu yıldız sayesinde önümüzdeki 10 yıl içinde kara deliğin dönüşünü doğrudan ölçebileceklerini, bunun da Einstein'ın genel görelilik teorisinin önemli bir testi olacağını söyledi.

Yay A* kara deliği etrafında S301'in rekor hızı ve yakınlığı şaşırttı

S301 yıldızı, en yakın geçişinde saatte yaklaşık 25.000 kilometreye ulaşan hızıyla ışık hızının %8'ini aşıyor. Bu hız, ticari bir uçağın hızının yaklaşık 100.000 katı anlamına geliyor. S301'in Yay A* kara deliğine bu kadar yakın bir mesafeden geçmesi, daha önce hiçbir yıldızda gözlemlenmemiş bir özellik. Yıldızın bu yakınlığı, kara deliğin dönüşünü doğrudan ölçmek için eşsiz bir fırsat oluşturuyor. Astronomlar, evrendeki çoğu nesnenin döndüğünü ve Einstein'ın teorisine göre dönen bir kara deliğin çevresindeki uzay-zaman dokusunu çekip bükerek yakınındaki nesnelerin yörüngelerini değiştirdiğini hatırlatıyor. S301'in hareketinin hassas biçimde izlenmesi, Yay A*'nın dönüş hızını ve yönünü tespit etmek için kritik rol oynayacak. MPE araştırmacısı Stefan Gillessen, bu çalışmanın ilk kez dev bir kara deliğin dönüşünün doğrudan ölçülmesine olanak sağlayacağını belirtti. Fransa'daki LIRA Gözlemevi'nden Juan Osorno ise, S301'in varlığı olmasaydı, kara deliğin dönüşünü belirlemek için onlarca yıl boyunca başka yıldızların hareketlerinin izlenmesi gerekeceğini vurguladı.

S301'in keşfinde VLTI ve GRAVITY+ teknolojisi belirleyici oldu

S301'in gökyüzünde tespit edilebilmesi, olağanüstü bir teknolojik hassasiyet gerektirdi. Yıldız, Orion takımyıldızındaki Betelgeuse'den iki milyar kat daha solgun görünüyor. Araştırmacılar, Şili'deki Paranal Gözlemevi'nde yer alan VLTI ve GRAVITY enstrümanını, daha sonra GRAVITY+ adıyla güncellenen altyapıyı kullandı. VLTI, dört adet 8 metrelik teleskobun ışığını birleştirerek, 8 metrelik bir teleskobun 15 katı kadar uzamsal çözünürlükte sanal bir teleskop oluşturuyor. Bu sayede, galaksimizin merkezindeki yoğun yıldız kalabalığında S301 gibi son derece solgun yıldızlar ayırt edilebiliyor. Frank Eisenhauer, GRAVITY+ Baş Araştırmacısı ve MPE Direktörü olarak, bu tür gözlemlerin dünyada sadece Paranal'da mümkün olabileceğini, çünkü başka hiçbir gözlemevinin birlikte interferometre olarak çalışabilen dört 8 metrelik teleskobu olmadığını açıkladı. S301 ilk kez 2023 baharında GRAVITY ile tespit edildi ve ardından yörüngesi GRAVITY ve GRAVITY+ ile izlenerek, geçmişteki hareketi de 2017'ye kadar geriye dönük olarak yeniden yapılandırıldı. Son yakın karşılaşmasının ise 2023'ün başlarında gerçekleştiği ortaya çıktı.