ABD'nin Çin'e yönelik nükleer test suçlamasında kritik detaylar ortaya çıktı

ABD hükümeti, Çin'in 2020 yılında Lop Nur bölgesinde gizlice nükleer test yaptığı iddiasını gündeme taşıyan yeni istihbarat verilerini kamuoyuyla paylaştı. Özellikle Kazakistan'daki bir sismik istasyonun 22 Haziran 2020'de kaydettiği 2.75 büyüklüğündeki deprem benzeri olay, ABD'li yetkililer tarafından Çin'in ana nükleer test sahasından kaynaklanan bir patlama olarak değerlendirildi. Bu gelişme, uluslararası toplumda nükleer testlerin yeniden tartışılmasına yol açarken, ABD'nin iddiası Çin tarafından kesin bir dille reddedildi. Söz konusu iddialar, iki ülke arasındaki nükleer silahlanma rekabetinin yeni bir boyut kazandığını gösteriyor.

ABD'nin iddiası ve sismik verilerdeki şüpheler

ABD Dışişleri Bakanlığı'nda silah kontrolü ve yayılmayı önleme yardımcı sekreteri Christopher Yeaw, Washington'da düzenlenen bir etkinlikte yaptığı açıklamada, Kazakistan'daki sismik istasyonun tespit ettiği olayın "tekil bir patlama" ile büyük ölçüde örtüştüğünü belirtti. Yeaw, bu tür bir sismik dalganın nükleer bir patlamadan beklenen özellikleri taşıdığını vurguladı. Ancak, bağımsız uzmanlar bu değerlendirmeye temkinli yaklaştı. Norveç merkezli NORSAR kuruluşunun sismoloji ve doğrulama bölümünün başkanı Ben Dando, sismik dalga oranlarının patlamayla uyumlu olduğunu kabul etti fakat sinyalin yalnızca tek bir istasyonda kaydedilmesi nedeniyle kesin bir sonuca varılamayacağını ifade etti. Dando, mevcut verilerle olayın doğal bir deprem olma ihtimalinin de göz ardı edilemeyeceğini belirtti. Kapsamlı Nükleer Deneme Yasağı Anlaşması Örgütü ise yaptığı açıklamada, 12 saniye arayla iki küçük sismik olay tespit edildiğini ancak bu olayların nedeninin mevcut verilerle güvenli bir şekilde değerlendirilemeyeceğini bildirdi. Çin Büyükelçiliği ise ABD'nin iddialarına doğrudan yanıt vermekten kaçındı, ancak Çin Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Lin Jian, ABD'nin suçlamalarını tamamen asılsız olarak nitelendirdi ve ABD'nin kendi nükleer testlerini yeniden başlatmak için bahane aradığını savundu.

Nükleer test moratoryumu ve iki ülkenin yaklaşımı

Dünya genelinde büyük nükleer güçler, uzun süredir nükleer silah testlerini askıya almış durumda. ABD, son nükleer testini 1992'de, Çin ise 1996'da gerçekleştirdi. Her iki ülke de Kapsamlı Nükleer Deneme Yasağı Anlaşması'nı imzalamış olsa da, anlaşma henüz yürürlüğe girmedi ve resmi olarak onaylanmadı. Ülkeler, test yapmama taahhütlerini gönüllü olarak sürdürüyor. ABD, nükleer silahlarının güvenliğini ve işlevselliğini sağlamak amacıyla süper bilgisayar simülasyonları ve yer altı deneyleriyle çalışmalarını sürdürüyor. Bu deneyler, nükleer zincir reaksiyonu başlatmadan silah sınıfı plütonyumun küçük miktarlarının patlatılması esasına dayanıyor ve "alt-kritik" testler olarak adlandırılıyor. NPR'nin 2024 yılında erişim sağladığı bu test odaları, nükleer testlerin bir zamanlar yapıldığı tünellerde yer alıyor. Çin ise Lop Nur'daki test sahasında faaliyetlerini artırıyor. Carnegie Uluslararası Barış Vakfı'ndan Tong Zhao'nun aktardığına göre, uydu görüntüleri son yıllarda test sahasında ekipman alanlarının ve personel konutlarının genişletildiğini, en az bir yeni tünelin kazıldığını gösteriyor. Zhao, Çin'in test sahasına önemli ölçüde yatırım yaptığını ve faaliyetlerini genişletme eğiliminde olduğunu belirtiyor.

Çin'in nükleer programındaki büyüme ve test ihtiyacı

ABD'nin nükleer test programı, mevcut yaklaşık 1.500 konuşlandırılmış silahın envanterini korumaya odaklanırken, Çin'in hedefi ise envanterini hızla artırmak. 2019 yılına kadar Çin'in yaklaşık 200 nükleer başlığa sahip olduğu tahmin edilirken, Pentagon'un son verilerine göre bu sayı 600'e yaklaşmış durumda. Çin'in 2030 yılına kadar 1.000 başlığa ulaşma hedefi, ülkeyi ABD ve Rusya ile aynı seviyeye getirecek. Ancak Çin, bu hızlı büyümeye rağmen elinde sınırlı sayıda nükleer test verisi bulunduruyor. Test moratoryumu başlamadan önce Çin yalnızca 45 nükleer test gerçekleştirmişti. Bu testlerin yarısı atmosferde, diğer yarısı ise yer altında yapılmıştı. ABD ise bugüne kadar 1.000'in üzerinde nükleer test yaptı. Bu fark, Çinli bilim insanlarının her yeni testten ABD'li meslektaşlarına kıyasla daha fazla bilgi edinme potansiyeline sahip olduğu anlamına geliyor. ABD Dışişleri Bakanlığı silah kontrolü ve uluslararası güvenlikten sorumlu müsteşarı Thomas DiNanno, Çin'in test moratoryumunu aşmaya çalıştığını ve gelecekte daha büyük testler yapmayı planladığını öne sürdü. DiNanno, ABD'nin Çin'in belirli tonajlarda nükleer patlama testleri için hazırlık yaptığını bildiğini açıkladı.