60 bin yıllık gizem! Güney Afrika'da ok zehiri kullanımı ortaya çıktı

Güney Afrika'nın KwaZulu-Natal bölgesinde yer alan Umhlatuzana Rock Shelter'da gerçekleştirilen son arkeolojik kazılar, insanlık tarihine dair önemli bir sırrı gün yüzüne çıkardı. Bilim insanları, burada buldukları taş ok uçlarında zehir kalıntılarına rastladı. Bu bulgular, zehirli ok uçlarının kullanımının sanılandan çok daha eskiye, yaklaşık 60 bin yıl öncesine kadar uzandığını ortaya koydu. Böylece, Güney Afrika, zehirli ok kullanımı konusunda dünyanın en eski doğrudan kanıtına ev sahipliği yapıyor. Araştırmanın sonuçları, hem bölgedeki antik avcı-toplayıcı toplulukların bilgi ve beceri düzeyine dair yeni ipuçları sunuyor hem de Homo sapiens'in Afrika'dan dünyaya yayılmasında teknolojik yeniliklerin rolünü gözler önüne seriyor.

arkeolojik bulgular: umhlatuzana'da zehirli ok uçları

Uzun yıllar boyunca, ok zehiri kullanımına dair en eski kanıtın Mısır'da bulunduğu ve yaklaşık 4 bin yıl öncesine tarihlendiği düşünülüyordu. Özellikle Naga ed Der bölgesindeki mezarlarda keşfedilen kemik ok uçlarında tespit edilen siyah, toksik kalıntılar, bu alanda bir dönüm noktası olarak kabul edilmişti. Ancak, Güney Afrika'dan gelen yeni bulgular, bu görüşü kökten değiştirdi. Umhlatuzana Rock Shelter'da yapılan incelemeler sonucunda, taş ok uçlarında buphandrin ve epibuphanisin adlı zehirli alkaloidlerin varlığı tespit edildi. Bu alkaloidler, özellikle gifbol (Boophone disticha) olarak bilinen ve Güney Afrika'ya özgü bir bitkiden elde edilen zehirin karakteristik bileşenleri arasında yer alıyor. Araştırmacılar, bu taş ok uçlarının 60 bin yıl öncesine tarihlendiğini belirledi. Bu da, zehirli ok uçlarının kullanımının sanılandan çok daha eskiye dayandığını ve insanlık tarihinin avcılık teknolojilerinde ne kadar ileri gidebildiğini gösteriyor.

Umhlatuzana Rock Shelter, Durban ve Pietermaritzburg şehirleri arasında, N3 otoyolunun inşaatı sırasında zarar görebilecek arkeolojik materyali korumak amacıyla 1980'li yıllarda kısmen kazılmıştı. Bölge, en az 70 bin yıl öncesine kadar uzanan bir insan yerleşimi geçmişine sahip. Bugün bile, Güney Afrika'da insanların binlerce yıl boyunca yaşamaya devam ettiği ender alanlardan biri olarak kabul ediliyor. Kazılarda ortaya çıkan taş ok uçları, sadece avcılıkta kullanılan araçlar olmanın ötesinde, dönemin insanlarının çevrelerindeki bitkileri ve onların toksik özelliklerini ne kadar iyi bildiklerini de gösteriyor. Özellikle gifbol bitkisinden elde edilen zehirin, ok uçlarına uygulanması, antik avcı-toplayıcı toplulukların ileri düzeyde bilgiye ve planlama yeteneğine sahip olduklarını kanıtlıyor.

gifbol bitkisi ve zehirli ok uçlarının evrimi

Güney Afrika'nın doğal florasında önemli bir yere sahip olan gifbol bitkisi, Amaryllidaceae familyasına ait ve soğan kısmında yüksek oranda toksik alkaloidler barındırıyor. Araştırmalar, Umhlatuzana'da bulunan on taş ok ucunun beşinde bu bitkiden elde edilen zehirli maddelerin izlerine rastlandığını ortaya koydu. Bu bulgu, zehirli ok uçlarının rastlantısal olarak değil, bilinçli bir şekilde üretildiğini ve kullanıldığını gösteriyor. Üstelik, gifbol bitkisinin zehirli özütlerinin, nemli ortamlarda dahi uzun süre bozulmadan kalabilmesi, bu kimyasalların taş ok uçlarında binlerce yıl boyunca korunmasına olanak tanımış durumda.

Gifbol bitkisi, Güney Afrika'nın otlak, savan ve Karoo bitki örtüsünde yaygın olarak bulunuyor. Umhlatuzana Rock Shelter'a günümüzde bir günlük yürüyüş mesafesinde olan bu bitki, geçmişte de bölgedeki insanlar için kolayca ulaşılabilir durumdaydı. Bitkinin soğanından elde edilen toksik sıvı, ok uçlarına sürülerek avcılıkta kullanılıyordu. Zehirli ok uçlarının kullanımı, avın davranışını ve ekolojisini iyi bilen avcıların, avlarını doğrudan öldürmek yerine, zehrin etkisiyle zaman içinde zayıflamasını bekleyerek 'ısrarcı avlanma' yöntemini uyguladıklarını gösteriyor. Bu yöntem, avcıların ileri düzeyde planlama, nedensel akıl yürütme ve soyut düşünme becerilerine sahip olduklarının bir göstergesi olarak değerlendiriliyor.

Güney Afrika'da zehirli ok uçlarının kullanımı, sadece Umhlatuzana ile sınırlı değil. Kruger Mağarası'nda yaklaşık 7 bin yıl öncesine ait zehir dolu bir kapta saklanan kemik ok uçları ve Border Cave'de bulunan, 35 bin ila 25 bin yıl öncesine tarihlenen zehir kalıntıları da, bölgedeki avcı-toplayıcı toplulukların bu konuda uzun bir bilgi birikimine sahip olduklarını gösteriyor. Özellikle, farklı dönemlerde ve farklı bölgelerde bulunan ok uçlarında benzer zehir kalıntılarına rastlanması, zehirli ok teknolojisinin binlerce yıl boyunca sürdürüldüğünü ortaya koyuyor.