Rahatsızlığı görmezden gelmek bağışıklık tepkisini nasıl etkiliyor?

Yıllardır popüler kültürde 'acıyı bastır, güçlü ol' anlayışı hâkim olsa da bilim bu yaklaşımın her zaman doğru olmayabileceğini gösterdi. İsrail'deki Bar-Ilan Üniversitesi'nden sinirbilimci Liron Rozenkrantz ve ekibinin gerçekleştirdiği kapsamlı araştırma, vücuttaki iltihaplı bir bölgeye bilinçli şekilde dikkat yöneltmenin bağışıklık tepkisini doğrudan düzenlediğini ortaya koydu. Prestijli bilim dergisi Nature Human Behaviour'da yayımlanan makale, dikkat ile bağışıklık sistemi arasında daha önce hiç bu kadar net biçimde kanıtlanmamış nedensel bir bağlantı kurdu. Araştırma sonuçları, rahatsızlığı görmezden gelmenin aslında bağışıklık tepkisini olumsuz yönde etkileyebileceğini gözler önüne serdi.

Rahatsızlığı görmezden gelmek bağışıklık tepkisini olumsuz etkiliyor

'Madde üzerinde zihin' felsefesi, zorluklarla başa çıkmak için sıkça başvurulan bir yaklaşım olarak biliniyor. Bu anlayışa göre kişi dayanmalı, rahatsızlığı görmezden gelmeli ve acıyı bastırmalı; böylece sürecin sonunda daha güçlü bir birey olarak çıkacağına inanılıyor. Ancak yeni bilimsel veriler, bu yaygın inancın vücudun kendi gönderdiği fiziksel sinyaller söz konusu olduğunda her zaman en sağlıklı strateji olmayabileceğini ortaya koydu. Rozenkrantz liderliğindeki araştırma ekibi, dikkatin iltihaplı bir his üzerine yoğunlaştırılmasının vücudun bağışıklık tepkisini düzenlemesine doğrudan katkı sağladığını belirledi. Bunun tam karşıtı olarak, dikkatin kasıtlı biçimde başka bir yere çevrilmesinin ise bağışıklık tepkisi üzerinde ters yönde bir etki yarattığı tespit edildi. Araştırmacılar bu bulguların, dikkat ile canlı organizmadaki bağışıklık düzenlemesi arasında nedensel bir köprü kurduğunu vurguladı. Ekip ayrıca, iltihaplanma tepkileri gibi normalde otonom olarak kontrol edildiği düşünülen süreçlerin bile dikkat kaynaklarının bilinçli tahsisinden etkilendiğini ileri sürdü.

Histamin cilt testi ile bağışıklık tepkisi ölçüldü

İltihaplanma, vücudun enfeksiyon veya yaralanma karşısında devreye soktuğu ilk savunma mekanizması olarak biliniyor. Bağışıklık sistemi harekete geçtiğinde etkilenen bölge etrafında hızla seferber oluyor, ısı ve şişlik meydana getiriyor, tehditle mücadele etmek üzere bağışıklık hücrelerini o bölgeye yönlendiriyor. Bu süreçte sinir sistemi de beyine sinyaller ileterek bir sorun olduğunu bildiriyor; kişi bunu kaşıntı ya da yanma hissi olarak algılayabiliyor. Daha önceki insan çalışmaları, dikkatin bu histen uzaklaştırılmasının öznel düzeyde rahatsızlık algısını azaltabildiğini göstermişti. Fakat bu yönlendirmenin bağışıklık tepkisinin kendisi üzerinde somut bir etkisi olup olmadığını daha önce hiç kimse deneysel olarak sınamamıştı. İşte tam bu boşluğu doldurmak için araştırmacılar, alerjilerin belirlenmesinde yaygın olarak kullanılan standart histamin cilt batırma testine başvurdu. Histamin ciltte küçük çaplı alerjik tipte bir tepki oluşturuyor: kabarık ve şişmiş bir alan olan şişlik ile bunun çevresinde kızarıklık olarak bilinen bir alevlenme meydana geliyor. Her iki gösterge de tepki yaklaşık 20 dakika boyunca gelişirken hassas biçimde ölçülebiliyor.

İlk deney: Dikkat yönlendirmesi iltihabı yüzde 40'a yakın azalttı

Araştırmanın ilk deneyinde 37 sağlıklı gönüllüye iki ayrı koşulda histamin batırma testi uygulandı. Bir oturumda katılımcılardan iltihaplanmış cilt bölgesinden gelen hislere yakından odaklanmaları istendi. Diğer oturumda ise ilgi çekici videolar aracılığıyla dikkatlerini tamamen başka yöne çevirmeleri söylendi. Sonuçlar son derece çarpıcı çıktı. Odaklanma koşulunda şişliğin ortalama boyutu yalnızca 3,5 milimetre olarak ölçülürken, dikkat dağıtma koşulunda bu rakam 5,0 milimetreye yükseldi. Şişliğin çevresindeki alevlenme de benzer bir tablo sergiledi: odaklanma durumunda 10,6 milimetre olan alevlenme çapı, dikkat dağıtma durumunda 14,0 milimetreye ulaştı. Katılımcıların yaklaşık yüzde 90'ı dikkatleri dağıtıldığında belirgin biçimde daha fazla iltihaplanma gösterdi. Dikkat dağıtma koşulunda şişlik ve alevlenme tepkileri ortalamada yaklaşık 1,5 kat daha büyük boyutlara erişti. Üstelik odaklanma koşulunda şişlik daha erken gerileme belirtileri de gösterdi. 20 dakikalık sürenin sonunda, odaklanma grubundaki katılımcıların neredeyse yüzde 90'ında şişlik sabit kalmış ya da küçülmüştü; dikkat dağıtma grubunda ise bu oran sadece yüzde 46'da kaldı.

İkinci deney soyut şekillerle tekrarlandı: Sonuçlar tutarlı çıktı

Araştırmacılar bulgularını pekiştirmek ve sonucu etkileyen unsurun odaklanılan belirli nesne mi yoksa dikkat mekanizmasının kendisi mi olduğunu anlamak için 20 katılımcıyla ikinci bir deney düzenledi. Bu deneyde katılımcılara soyut geometrik şekiller gösterildi. Bir oturumda katılımcılardan bu şekilleri tahriş olmuş ciltlerine odaklanmayı hatırlatıcı bir araç olarak kullanmaları istendi. Diğer oturumda ise şekillerin gerçek dünyada var olup olamayacaklarını düşünerek doğrudan şekillerin kendilerine yoğunlaşmaları söylendi. Bu kritik değişken sayesinde araştırmacılar, dikkat yönlendirmesinin bağışıklık tepkisi üzerindeki etkisini farklı bir açıdan test etme imkânı buldu. Sonuçlar ilk deneyle neredeyse birebir örtüştü. İç dikkate yönelen katılımcılarda iltihaplanma yaklaşık 1,6 kat daha küçük boyutlarda kaldı. Yine katılımcıların yaklaşık yüzde 90'ı dikkat dağıtma sırasında daha büyük bağışıklık tepkisi sergiledi. Bu tutarlılık, etkinin rastlantısal olmadığını ve dikkat mekanizmasının bağışıklık düzenlemesinde gerçek bir rol oynadığını güçlü biçimde destekledi.