Tifo Mary kimdi? Gittiği her yere hastalık götüren kadının sırrı neydi?

Yıl 1906... New York'un varlıklı ailelerinin yazlık olarak tercih ettiği Oyster Bay'deki bir malikânede ev halkından 11 kişinin 6'sı aniden tifo hastalığına yakalandı. Hastalığın kaynağına ilişkin ilk araştırmalarda su kaynakları ve yiyeceklerde herhangi bir sorun tespit edilemedi. Peki, bu ailenin sofrasına ölümcül bir enfeksiyon nasıl ulaşmıştı?

Ev sahibinin isteği üzerine araştırmayı sıhhi mühendis George Soper üstlendi. Önce su kaynaklarını, tesisatı ve yiyecekleri inceledi. Ancak olağan bulaşma kaynaklarına ilişkin bir kanıt bulamadı.

Bunun üzerine farklı bir ihtimalin peşine düştü: Hastalığı hiçbir belirti göstermeden taşıyan sağlıklı bir insan...

Araştırmaları onu evin eski aşçısına götürdü: Mary Mallon.

GİTTİĞİ EVLERDE SALGINLAR YAŞANDI

Soper'ın 1919'da yayımladığı makalede çizdiği portreye göre Mary, uzun boylu ve iri yapılı bir kadındı. 1906'daki olay sırasında yaklaşık 40 yaşındaydı. Dışarıdan bakıldığında tamamen sağlıklı görünüyordu; daha önce tifo geçirdiğine ilişkin bilinen bir kayıt da yoktu.

Üstelik Mary, sıradan bir mutfak çalışanı değildi. Soper, onun iyi bir aşçı olduğunu, becerisi sayesinde varlıklı ailelerin evlerinde yüksek ücretlerle iş bulabildiğini belirtiyordu. Mary'nin çalıştığı evleri araştıran Soper, ulaşabildiği kayıtlara göre 8 aileden 7'sinde tifo vakaları yaşandığını tespit etti.

Bu salgınlardan biri 1902'de Maine eyaletindeki Dark Harbor'da meydana gelmişti. Mary'nin çalıştığı evde 9 kişiden 7'si ve bir hemşire tifo hastalığına yakalanmıştı. Mary ise hastalanmamıştı. Üstelik salgın sırasında daha önce tifo geçirmiş olan işverenine bakmıştı. İşveren, Mary'nin hastalığın kaynağı olabileceğinden habersiz, gösterdiği yardım nedeniyle kendisine maaşına ek olarak yüklü miktarda para vermişti.

Soper'ın kayıtlarında bu ailelerle ilişkilendirilen 26 hastalık vakası ve bir ölüm bulunuyordu. Salgınların yaşandığı evlerin çoğu kırsal bölgelerdeydi.

Araştırmada dikkat çeken bir başka ayrıntı da evlerdeki iş bölümüydü. Bu varlıklı ailelerin yemeklerinin büyük bölümü, aşçının elinden çıktıktan sonra pişiriliyordu. Böylece pişirme işlemi bakterileri öldürüyordu. Ekmek kesme, salata ve meyve hazırlama gibi pişirme gerektirmeyen işleri ise uşaklar ve diğer hizmetliler yapıyordu.

Soper, bu nedenle salgınlarda aile üyelerinden çok hizmetlilerin hastalandığını düşünüyordu. Hastalananlar arasında dört çamaşırcı ve iki bahçıvan da vardı.

ŞEFTALİLİ DONDURMA ŞÜPHESİ

Peki Mary, yemek hazırlarken hastalığı nasıl yayıyordu?

Soper'ın dikkatini Oyster Bay'deki salgında hazırlanan tatlılardan biri çekti: İçine taze şeftali parçaları doğranmış dondurma.

Pişirme işleminden geçmeyen bu tatlıya, Mary'nin ellerindeki bakterilerin bulaşmış olabileceği düşünülüyordu. Soper'a göre bakteriler, tuvalet sonrasında yeterince temizlenmeyen eller aracılığıyla yiyeceklere taşınmış olabilirdi. Şeftalili dondurma ise bu bulaşma ihtimalini açıklayan en güçlü şüphelerden biriydi. Ancak bu tatlının kesin bulaşma kaynağı olduğu kanıtlanmış değildi.

VÜCUDUNDAKİ BAKTERİLER HER TESTTE ÇIKMIYORDU

Mary'nin peşine düşen Soper, 1907 yılında onunla yüzleşti. Ancak Mary iddialara inanmadı. Kendini sağlıklı hissediyordu ve hayatında hiç tifo geçirmediğini söylüyordu.

Polis eşliğinde hastaneye götürülen Mary'den alınan örnekler, araştırmanın seyrini değiştirdi. İdrar örneklerinde tifo bakterisine rastlanmazken dışkı örneklerinde çok sayıda bakteri tespit edildi. Mary, kendisi hasta olmadığı halde bakteriyi taşıyordu.

Üstelik bakterilerin tespit edilmesi her zaman kolay değildi. Soper'ın aktardığına göre Mary'nin dışkı örnekleri 20 Mart-16 Kasım 1907 arasında haftada ortalama üç kez incelendi. Temmuz ayında art arda beş testte bakteri bulunamadı. Ağustos ayında da testler negatif sonuç verdi. Eylül ve ekim aylarında bir süre daha bakteri tespit edilemedi. Ancak 16 Ekim'de yapılan kapsamlı incelemede bakteriler yeniden ortaya çıktı.

Soper, bakterilerin Mary'nin bağırsaklarında çoğaldığını ve tuvalet sonrasında ellerine bulaşarak yemeklere taşındığını düşünüyordu. Onu, tifo mikroplarının içinde çoğaldığı "yaşayan bir kültür tüpüne" benzetmişti.

Bu olay, hastalık belirtisi göstermeyen kişilerin de enfeksiyonun yayılmasında rol oynayabileceğini ortaya koyan önemli örneklerden biri oldu. Mary Mallon, ABD'de ayrıntılı biçimde araştırılan ilk sağlıklı tifo taşıyıcısı vakası olarak tarihe geçti.