Göbeklitepe nedir? Tarihi, yaşı, keşfi ve neden önemli olduğu... Soru ve cevaplarla Göbeklitepe

Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem'e tarihlenen alan, avcı-toplayıcı toplulukların böylesine büyük ve karmaşık yapılar inşa edebildiğini göstermesi açısından Neolitik döneme ilişkin uzun süredir kabul edilen bazı görüşlerin yeniden değerlendirilmesine katkı sağladı. Peki Göbeklitepe nerede, kaç yıllık, ne zaman keşfedildi? Buradaki T biçimli taşlar ne anlatıyor ve Göbeklitepe neden bu kadar önemli? İşte önce bir makale, ardından soru ve cevaplarla Göbeklitepe:

Göbeklitepe'den Karahantepe'ye, Sayburç'tan Sefertepe'ye uzanan geniş coğrafyada yapılan kazılarda 3 boyutlu insan heykelleri de bulundu.

Göbeklitepe Kazı Başkanı Prof. Dr. Necmi Karul, Eylül ayında AA'ya verdiği bir röportajda Göbeklitepe'de 1995'te başlayan kazılarla Göbeklitepe'nin neolitik çağın anıtsal yapılarını barındırdığının öğrenildiğini belirtmişti.

Karul'un verdiği bilgiler özetle şöyleydi:

-Kazılarda, M.Ö. 9600'lü yıllar ile 8200'lü yıllar arasına tarihlenen yaklaşık 1500 yıllık süreci yansıtan yerleşim katmanları çıkarıldı.

-Göbeklitepe'nin içerisinde insanların günlük hayatlarını sürdürdükleri konutların da olduğu kamusal yapıların olması, dolayısıyla buraların insanların bir araya geldikleri inançlarla ilgili bir yer olmasından öte bir yerleşim yeri olarak kullanıldığı anlaşıldı.

-Göbeklitepe'nin en önemli farkı, bu döneme ilişkin sonraki süreçteki araştırmaları tetikleyen bir yönü oldu. Bunun da başında özellikle buradaki anıtsal yapıların, onlar içerisindeki T biçimi dikili taşlar ve daha da önemlisi T biçimdeki taşların üzerindeki sembollerin varlığı... Bütün bunları bir araya getirdiğimiz zaman bize 12 bin yıl önceki insanın mimarlıkta, teknolojide, sanatta ne kadar ileri toplumlar olduğunu gösterdi diyebiliriz.

TARIM VE HAYVANCILIK YERLEŞİKLİĞİN NEDENİ DEĞİL SONUCU

Karul, Taş Tepeler Projesi kapsamında Göbeklitepe ve çağdaş alanlarda yürütülen çalışmalarda elde edilen bilgilerle, o dönemdeki yaşama ilişkin önceki düşüncelerin aksine sonuçlara ulaştıklarını, avcı-toplayıcı bir yaşam süren toplulukların yerleşik yaşamı benimsediklerini gördüklerini anlattı. Yerleşik hayata geçilmesine rağmen bu toplulukların henüz tarım ve hayvancılığı bilmediğinin anlaşıldığını vurgulayan Karul, Göbeklitepe'de yerleşiklikle beraber çevredeki kaynakların daha etkin bir şekilde değerlendirildiğinin görüldüğüne işaret ediyor.

Dönemin ileri aşamalarında bitki yetiştiriciliği ve hayvan evcilleştirme denemeleriyle karşılaştıklarına dikkati çeken Karul, sözlerini şöyle sürdürüyor:

"Yerleşikliğin hemen ardından bitkileri tarıma aldıklarını ve hayvanları evcilleştirdiklerini görüyoruz. Dolayısıyla Göbeklitepe ve benzeri yerlerde yerleşiklikle başlayan süreç, bugünkü toplumsal düzenin temelindeki en önemli girdi olan üretici yaşamın da başlangıcını gördüğümüz bir yer olarak arkeoloji tarihçesinde önemli bir yer tuttu.

Göbeklitepe ve Karahantepe'deki kazılarda binlerce yıl önce yapılmış heykellere ulaşıldı.

GÖBEKLİTEPE'Yİ BU KADAR ÖNEMLİ YAPAN NE?

Karul'un o röportajda paylaştığı diğer bilgiler şöyleydi:

-Göbeklitepe'yi bu kadar önemli yapan, toplumun büyük bir kısmının ilgisini çeken, dünya ölçeğinde ilgisini çeken şey, bizim geçmişe bakış açımızın, algımızın ne kadar yanlış olduğunu adeta gözler önüne sermesi. Başka bir ifadeyle de yüzümüze vurması oldu.

-Göbeklitepe gibi yerlerin özellikle geçmişteki toplumların ilkel, az gelişmiş toplumlar olduğu algısını köklü bir şekilde değiştirdiğini anlıyoruz.

-Göbeklitepe bize 12 bin yıl önce burada yaşayan insanların anıtsal mimariler yapabilen, bir araya gelip bu yapıların içerisinde meclisler kuran ve o dikili taşları, onların üzerindeki ağırlıklı hayvan betimleriyle oluşturdukları sahneleri işleyebilen ve bunlarla birtakım mitolojik hikayeleri yaşamlarının bir parçası haline getiren topluluklar olduğunu gösterdi.

-12 bin yıl önce Göbeklitepe'deki insanın bugünkü toplumdan hiç de geri kalmayacak yönlerinin, sanatçılarının, hikaye anlatıcılarının olduğunu, o hikayeleri bu dikili taşların üzerine işleyebilecek sanatkarların, bu binaları yapan, tasarlayan o dönemin mimarları ve ustaları olduğunu gösterdi. Bizim bugünkü bakış açımızın geçmişi ne kadar küçümseyici olduğunu da yüzümüze vurmuş oldu diyebiliriz."

TARİHİ YAZIMINI DEĞİŞTİRDİ

-Özellikle yerleşikliğin nedeninin tarım ve hayvancılık olduğu düşünülürken Göbeklitepe ve çağdaşı yerler, yerleşikliğin nedeninin tarım ve hayvancılık değil, tarım ve hayvancılığın yerleşiminin bir sonucu olduğunu gösteren yerlerin başında geliyor.

-Yine okul kitaplarında geçmiş dönemdeki, 12 bin yıl önceki insanların yaşam mücadelesi vermekle sınırlı bir hayat sürdürdükleri algısı var. İnsanların mağaralarda yaşadığı ve zorluklar içerisinde yaşadığı gibi bir algı vardı. Göbeklitepe'de bunun ne kadar gerçek dışı olduğunu, 12 bin yıl önceki insanların becerilerinin, başarılarının her anlamda, teknolojide, mimarlıkta ne kadar üst düzeyde olduğunu gösterdiğini de rahatlıkla söyleyebiliyoruz.

SORU VE CEVAPLARLA GÖBEKLİTEPE

Göbeklitepe nerede?

Göbeklitepe, Şanlıurfa kent merkezinin yaklaşık 18 kilometre kuzeydoğusunda, Örencik Köyü yakınlarında bulunuyor. Arkeolojik alan, Germuş Dağları'ndaki kireçtaşı bir plato üzerinde yer alıyor. Göbeklitepe'nin bulunduğu bölge, Neolitik dönemde önemli değişimlerin yaşandığı Yukarı Mezopotamya'nın bir parçası. UNESCO'ya göre bölge, dünyanın en eski tarım topluluklarının ortaya çıktığı coğrafyalardan biri olarak öne çıkıyor.

Kazılarda neolitik döneme ait, boyları 3 ila 6 metre, ağırlıkları 40 ila 60 ton olan, yabani hayvan figürlü "T" biçimli dikili taşlar bulundu. Ayrıca 8 ila 30 metre çapında dairesel ve dikdörtgen şekilli, dünyanın en eski tapınak kalıntıları ve yaklaşık 12 bin yıl öncesine ait olduğu belirtilen 65 santimetre uzunluğunda insan heykeli gibi çeşitli eserler gün yüzüne çıkarıldı.

Göbeklitepe kaç yıllık?

Göbeklitepe yaklaşık 12 bin yıl öncesine uzanıyor. UNESCO Dünya Mirası Merkezi, alandaki anıtsal yapıların MÖ 9600 ile MÖ 8200 yılları arasında Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem'de avcı-toplayıcı gruplar tarafından inşa edildiğini belirtiyor.

Alan tek bir tarihte kurulmuş tek bir yapıdan oluşmuyor. Farklı dönemlere ait yapılar ve kullanım evreleri bulunuyor.