Alzheimer'a karşı beynin gizli savunması keşfedildi
Science Advances'ta yayımlanan araştırmada SORLA proteininin artırılması farelerde toksik tau birikimini, beyin küçülmesini ve sinaps kaybını azalttı. Proteinin yokluğu ise tau kaynaklı hasarı ağırlaştırdı.

Bilim insanları, Alzheimer hastalığına karşı güçlü bir doğal savunma mekanizması keşfetti. Araştırmacılar, SORLA adı verilen proteinin seviyesini artırarak farelerde toksik tau yumaklarını önemli ölçüde azalttı, beyin hücreleri arasındaki bağlantıları korudu ve nörodejenerasyonla ilişkili beyin küçülmesinin bir bölümünü önledi. Proteinin ortadan kaldırılması ise hasarı ağırlaştırarak SORLA'nın koruyucu rolünü ortaya koydu.
Sanford Burnham Prebys bilim insanlarının Science Advances'ta yayımladığı bulgular, beynin kendi koruyucu mekanizmalarını güçlendirmenin nörodejeneratif hastalıklar için yeni tedavilere kapı aralayabileceğini gösterdi. Fareler üzerinde yapılan deneylerde SORLA'nın artırılması, Alzheimer'la ilişkili beyin küçülmesi ve anormal tau proteinlerinin birikimi dahil çeşitli zararlı değişiklikleri azalttı.
Tau, sağlıklı beyin hücrelerinin işlevini sürdürmesinde temel rol oynar. Normal koşullarda tau proteinleri, nöronlara iç destek sağlayan ve sinir sisteminin karmaşık ağlarını korumaya yardımcı olan mikrotübüller adlı küçük yapıların dengelenmesini destekler.
Ancak Alzheimer hastalığında ve buna bağlı çeşitli hastalıklarda tau proteinleri anormal hale gelerek birbirine yapışabilir ve tau yumakları olarak bilinen zararlı kümeler oluşturabilir. Bu yumaklar sinir hücrelerinin normal işleyişini bozar; bilişsel gerileme ve nöron ölümüyle birlikte görülür. Anormal tau birikimiyle tanımlanan hastalıkların tümüne tauopatiler adı verilir.
SORLA tau birikimini nasıl etkiliyor
Araştırmacılar, Alzheimer hastalığına karşı beyni korumadaki potansiyel rolü nedeniyle daha önce de incelenen sorting-related receptor with A-type repeats (SORLA) adlı proteine odaklandı.
Önceki çalışmalar, SORLA'nın Alzheimer'la yakından ilişkili bir başka protein olan amiloid-beta üretimini ve birikimini sınırlamaya yardımcı olabildiğini göstermişti. Amiloid-beta beyinde plaklar halinde birikebilir ve tau yumaklarıyla birlikte hastalığın başlıca patolojik özelliklerinden biridir.
Sanford Burnham Prebys Nörolojik Hastalıklar Merkezi'nde yardımcı doçent olan Timothy Huang, son 15 veya 20 yılda SORLA'nın amiloid-beta üretimini ve birikimini baskılayabildiğini gösteren önemli miktarda veri elde edildiğini belirtti. Huang, buna karşın SORLA'nın Alzheimer hastalığının diğer yüzünü oluşturan tau yumaklarını etkileyip etkilemediği konusunda çok az şey bilindiğini söyledi.
Bilim insanları bu soruyu incelemek için ek insan SORLA'sı üretmek üzere genetik olarak tasarlanmış fareleri, tau yumakları, beyin atrofisi ve bilişsel bozukluklar geliştiren farelerle çiftleştirdi. Böylece yüksek SORLA seviyelerinin tau birikimini azaltıp azaltamayacağını ve bunun yol açtığı hasara karşı koruma sağlayıp sağlayamayacağını araştırdılar.
Proteinin artırılması beyin küçülmesini azalttı
Sonuçlar, ek SORLA'nın tau yumaklarına ve nörodejeneratif hastalığın ilerlemesine katkıda bulunan çeşitli süreçlere karşı koruma sağladığını gösterdi.
Bu etkilerden biri hiperfosforilasyon adı verilen süreçle bağlantılıydı. Tau proteinlerine çok fazla fosfat grubunun bağlanmasıyla ortaya çıkan hiperfosforilasyon, tau'nun davranışını değiştirerek zararlı yumakların oluşmasına katkıda bulunur. Daha yüksek SORLA seviyeleri bu anormal değişikliği azalttı.
SORLA ayrıca yanlış katlanmış tau'nun, diğer tau proteinlerini bir araya gelmeye teşvik eden "tohumlar" gibi davranma kapasitesini sınırladı. Bu tohumlama süreci, toksik tau kümelerinin çoğalmasına ve zararlı etkilerini yaymasına yardımcı olabilir.
Protein, tau'daki anormallikleri azaltmanın yanı sıra nöronların iletişim kurmasını sağlayan özelleşmiş bağlantılar olan sinapsların korunmasına yardımcı oldu. Ayrıca beynin bu bağlantıları güçlendirme veya değiştirme yeteneği olan sinaptik plastisiteyi de korudu. Bu özellik öğrenme, hafıza ve normal bilişsel işlev için önem taşıyor.
Sanford Burnham Prebys'te Huang laboratuvarında görev yapan ve çalışmanın başyazarı olan Huijie Huang, SORLA artırıldığında tauopatilerde görülen olumsuz etkilerin baskılanabildiğini söyledi. Huijie Huang, daha az beyin atrofisi ve daha az tau birikimi gördüklerini belirtti.
SORLA'nın yokluğu hasarı ağırlaştırdı
Araştırmacılar, SORLA'yı artırmanın faydalarını gözlemledikten sonra proteinin tamamen yok olması halinde ne yaşanacağını inceledi.
SORLA, Sorl1 adlı genin kodladığı talimatlar kullanılarak üretilir. Bazı kişilerde bu genin işlevini bozan ve koruyucu proteinin üretimini ya da etkinliğini aksatabilecek mutasyonlar bulunur.
Ekip, bu durumun sonuçlarını araştırmak için Sorl1 geni bulunmayan ve dolayısıyla SORLA üretemeyen genetiği değiştirilmiş fareleri inceledi.
Sonuçlar, proteinin ek kopyalarını taşıyan farelerde görülen bulguların tam tersini ortaya koydu. SORLA'nın yokluğu, tau kaynaklı hasara karşı koruma sağlamak yerine zararlı etkileri ağırlaştırdı.
Çalışmanın kıdemli ve sorumlu yazarı Tim Huang, SORLA proteinlerini üretme yeteneği ortadan kaldırıldığında tam tersinin görüldüğünü belirtti. Huang, SORLA eksikliğinin tauopatilerde gözlenen zararlı etkileri ağırlaştırdığını söyledi.
Bu zıt sonuçlar, SORLA'nın beyinde önemli bir koruyucu rol oynadığına ve tau ile ilişkili hastalıkların ne kadar şiddetli ilerleyeceğini etkileyebileceğine dair kanıt sağladı.
SORLA yeni tedavilere hedef olabilir
SORLA seviyelerindeki değişimin neden farklı etkiler yarattığını anlamak isteyen araştırmacılar, tek tek beyin hücrelerinin ve çevrelerindeki dokunun moleküler faaliyetlerini inceledi.
Protein seviyeleriyle tek tek hücrelerdeki gen faaliyetini ölçmek için gelişmiş dizileme yöntemlerini, RNA ve proteinlerin beyin dokusu içindeki konumlarını haritalayan tekniklerle birleştirdiler. Bu yaklaşım, SORLA'nın nörodejenerasyonda rol oynayan biyolojik süreçleri nasıl etkilediğini ortaya koymaya yardımcı oldu.
Analiz, SORLA'nın artırılmasının sinapslardaki protein üretiminde meydana gelen zararlı değişiklikleri önlemeye yardımcı olduğunu ve tauopati ilerlemesiyle ilişkili diğer mekanizmaları da baskıladığını gösterdi.
Araştırmacılar ayrıca yüksek SORLA seviyelerinin glial hücrelerdeki anormal gen faaliyetini azalttığını keşfetti. Glial hücreler sinir sisteminde nöronları desteklemek, korumak ve sürdürmek dahil çeşitli temel görevler üstlenir. Bu hücrelerin faaliyetlerindeki değişiklikler nörodejeneratif hastalıkların ilerlemesine katkıda bulunabilir.
Bulgular arasında, mevcut ilaçlar için potansiyel bir hedefe işaret eden bir sonuç da yer aldı.
Huijie Huang, SORLA'nın yokluğunda plexin-B reseptörleri ailesinden bir üyenin faaliyetinin arttığını belirtti. Plexin-B reseptörleri, hücrelerin çevrelerinden gelen bilgilere yanıt vermesine yardımcı olan ve hücresel sinyalleşmede rol oynayan proteinlerdir.
SORLA'nın yokluğunda bu aileden bir reseptörün faaliyetinin artması, söz konusu sinyal yolunun tau hastalıklarıyla ilişkili bazı zararlı değişikliklerde rol oynayabileceğini düşündürdü.
Daha da önemlisi, bu reseptör ailesini hedefleyebilen ilaçlar hâlihazırda bulunuyor. Bu durum, bilim insanlarının bu ilaçların tau ile ilişkili demansa karşı yararlı olup olamayacağını araştırmasına olanak sağlayabilir.
Tim Huang, bu reseptör sınıfını hedefleyebilen özgün ilaçların bulunduğunu ve bunların tau ile ilişkili demans hastalıklarında kullanılabileceğini söyledi. Huang, olası yönlerden birinin bu ilaçları glial hücrelerin aşırı aktivasyonunu hedeflemek ve tauopatilerdeki bazı özellikleri tersine çevirmek amacıyla yeniden kullanmak olduğunu belirtti.
İnsanlar üzerinde araştırma yapılacak
Bulgular umut verici olsa da koruyucu etkiler farelerde gösterildi. Bu mekanizmaların insanlarda nasıl işlediğini belirlemek için daha fazla araştırmaya ihtiyaç var.
Ekip, SORLA seviyeleri artırıldığında veya azaltıldığında farklı beyin hücresi türlerinin nasıl tepki verdiğini araştırmayı planlıyor. Yaklaşımlardan biri, insan nöronlarını veya glial hücrelerini fare beyinlerine nakletmeyi içeriyor. Böylece araştırmacılar, hastalıktan etkilenen canlı bir beyinde farklı SORLA mutasyonlarının etkilerini inceleyebilecek.
Tim Huang, fare hücreleriyle insan hücrelerinin farklı olduğunu belirterek SORLA'nın düzenlenmesini ve işlev bozukluğunu hastalıklı bir beyin ortamındaki insan hücresi bağlamında gözlemlemenin daha bilgilendirici olacağını söyledi.
Bu deneyler, SORLA'nın nöronları toksik tau birikiminden nasıl koruduğunu ve işlevindeki bozulmaların nörodejenerasyonu neden ağırlaştırdığını açıklığa kavuşturmaya yardımcı olabilir.
Araştırmacılar, koruyucu proteinin daha iyi anlaşılmasının SORLA'nın faaliyetini artırarak veya zararlı hücresel yolları engellemek için mevcut ilaçları yeniden kullanarak yeni tedavi stratejileri ortaya çıkaracağını umuyor. Bu yaklaşımlar, toksik tau yumaklarının yol açtığı Alzheimer hastalığı ve diğer demans türleriyle mücadelede yeni yollar sunabilir.
- Popüler Haberler -
Bilim insanlarını heyecanlandıran buluş! Diş ipi artık kan şekeri ölçebilecek
Dizi izleme alışkanlığı nasıl dizginlenir?
Her gün yaban mersini tüketen yaşlıların beyninde ne değişti?
İyi uyuduğunuz halde gün içinde neden yorgun düşüyorsunuz?
Canınız sürekli tatlı istiyorsa vücudunuz ne anlatmaya çalışıyor?
Uyku saatleri neden her gün aynı olmalı?



