Hazar Denizi'nde alarm! Hızla küçülen dev su kütlesi tehlike saçıyor

Dünyanın en büyük kapalı su kütlesi olan Hazar Denizi, her geçen yıl gözle görülür biçimde küçülüyor. Yılda 30 santimetreye ulaşan su kaybı, sadece bölge ülkeleri için değil, tüm dünya açısından ciddi ekolojik ve ekonomik tehditler doğuruyor. Hazar Denizi'nin çekilmesi, milyonlarca insanın yaşamını, bölgedeki nadir türleri ve stratejik öneme sahip liman kentlerini doğrudan etkiliyor. Uzmanlar, artık Hazar Denizi'nin tamamen yok olup olmayacağını değil, bu felaketin ne zaman gerçekleşeceğini tartışıyor.

Ekosistemde geri dönüşü olmayan değişimler

Hazar Denizi, Azerbaycan, İran, Kazakistan, Rusya ve Türkmenistan'ın kıyısında yer alıyor ve yaklaşık 15 milyon insana ev sahipliği yapıyor. Balıkçılık, nakliye ve enerji sektörlerinin merkezi olan bu dev su kütlesi, aynı zamanda flamingolar, mersin balıkları ve nesli tehlike altındaki Hazar foku gibi benzersiz türler için yaşam alanı sunuyor. Ancak son yıllarda, özellikle kuzey kıyılarında denizin çekilmesiyle birlikte, bir zamanlar canlı sulak alanlar olan bölgeler geniş çölleşmiş alanlara dönüşmeye başladı. Bazı bölgelerde deniz, 50 kilometreyi aşan bir mesafede geri çekildi. Bu durum, balıkçı limanlarının ve altyapının işlevsiz kalmasına, yerel halkın ise geçim kaynaklarını kaybetmesine yol açıyor.

Deniz tabanının açığa çıkması, Aral Denizi felaketinde olduğu gibi, toksik tozların havaya karışmasına ve ciddi sağlık sorunlarına neden olma riski taşıyor. Ayrıca, Hazar Denizi'ne özgü on ekosistem türünden dördünün tamamen yok olabileceği öngörülüyor. Özellikle Hazar foku, üreme alanlarının yüzde 81'ini kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya. Mersin balıkları da kritik üreme bölgelerini yitiriyor. Bu gelişmeler, sadece bölge ülkeleri için değil, küresel biyolojik çeşitlilik açısından da büyük bir tehdit oluşturuyor.

İklim değişikliği ve hızlanan su kaybı

Hazar Denizi'ndeki dramatik küçülmenin başlıca nedeni, iklim değişikliğiyle birlikte artan sıcaklıklar ve azalan yağışlar olarak gösteriliyor. Geçmişte deniz seviyesindeki dalgalanmalar doğal süreçlerle ve insan eliyle yapılan su yönlendirmeleriyle açıklanabiliyordu. Ancak son 20 yılda, özellikle 2020'den itibaren su seviyesindeki düşüş yılda 30 santimetreye kadar hızlandı. Temmuz 2025'te Rus araştırmacılar, Hazar Denizi'nin ölçümlerin başladığı tarihten bu yana en düşük seviyeye indiğini açıkladı. Bilim insanları, Paris Anlaşması kapsamında küresel ısınmanın 2°C ile sınırlandırılması halinde dahi, Hazar Denizi'nin su seviyesinin 2010'a göre 10 metreye kadar düşebileceğini belirtiyor. Mevcut emisyon artışı devam ederse, bu kayıp 18 metreye ulaşabilir. Bu, altı katlı bir binanın yüksekliği kadar bir çekilme anlamına geliyor.

Kuzey Hazar'ın sığ yapısı nedeniyle, su seviyesindeki küçük bir azalma bile devasa yüzey kayıplarına yol açıyor. Son araştırmalar, 10 metrelik bir düşüşün 112 bin kilometrekarelik bir deniz tabanını açığa çıkaracağını gösteriyor. Bu alan, İzlanda'nın yüzölçümünden daha büyük. Bu büyüklükte bir çekilme, bölgedeki ekosistemlerin ve insan yerleşimlerinin geleceğini kökten değiştirecek sonuçlar doğurabilir.

Ekonomik ve jeopolitik etkiler büyüyor

Hazar Denizi'nin küçülmesi, sadece çevresel değil, aynı zamanda ekonomik ve jeopolitik açıdan da ciddi sonuçlar doğuruyor. Bölgedeki limanlar, balıkçılık ve enerji şirketleri, çekilen su nedeniyle operasyonlarını sürdürebilmek için büyük harcamalar yapmak zorunda kalıyor. Aktau ve Bakü gibi önemli liman kentlerinde, gemilerin yanaşabilmesi için sürekli olarak kazı çalışmaları yürütülüyor. Petrol ve gaz şirketleri ise açık deniz platformlarına erişim sağlamak için yeni kanallar açmak zorunda kalıyor. Bu altyapı yatırımlarının maliyeti şimdiden milyarlarca doları bulmuş durumda ve ilerleyen yıllarda daha da artacağı öngörülüyor.