Dünyanın ne kadar plastik ürettiğini kimse bilmiyor! Bilim insanlarından ortak veri çağrısı

Dünya çapında plastik üretimi ve kirliliğiyle ilgili verilerin eksikliği, çevre politikalarının etkinliğini tehdit ediyor. Tsinghua Üniversitesi'nden Doç. Dr. Quanyin Tan ile Kaliforniya Üniversitesi, Santa Barbara'dan Prof. Roland Geyer ve Prof. Douglas McCauley'nin öncülüğünde hazırlanan yeni bir politika raporu, ülkelerin plastik üretimi, kullanımı, ticareti ve atık yönetimi verilerini farklı biçimlerde topladığını ortaya koydu. Uzmanlar, bu veri uyumsuzluğunun, küresel plastik kirliliğiyle mücadele için geliştirilen politikaların başarısını ölçmeyi neredeyse imkânsız hale getirdiğini belirtiyor. Raporda, Birleşmiş Milletler öncülüğünde sürdürülen Küresel Plastik Antlaşması müzakerelerinde, ortak ve şeffaf bir veri raporlama sisteminin oluşturulmasının acil bir ihtiyaç olduğuna dikkat çekiliyor.

Quanyin Tan: "Ortak veri olmadan plastik kirliliğiyle mücadele mümkün değil"

Bilim insanları, plastik kirliliği sorununun yalnızca atıkların çevreye bırakılmasıyla başlamadığını, üretimden kullanıma, ticaretten atık yönetimine kadar tüm aşamaların izlenmesi gerektiğini vurguluyor. Doç. Dr. Quanyin Tan, ülkelerin plastikle ilgili verileri toplarken farklı tanımlamalar ve ölçüm yöntemleri kullandığını, bu nedenle ulusal rakamların karşılaştırılamadığını belirtiyor. Özellikle Çin'in 2022'de içecek ambalajı için ürettiği 12,7 milyon ton PET'in plastik üretim istatistiklerinde kaybolduğuna dikkat çekiliyor. Sentetik liflerin ise çoğu zaman plastik yerine tekstil veya hafif sanayi kategorisinde raporlandığı, bu durumun küresel plastik üretim ve atık hesaplamalarını daha da karmaşık hale getirdiği ifade ediliyor. Tan, "Müzakereler ilerledikçe, veri ve raporlamanın hak ettiği ilgiyi görmediği konusunda endişelerimiz artıyor" diyerek, ortak veri sisteminin gerekliliğine vurgu yapıyor.

Kimyasal katkılar ve geri dönüşümde şeffaflık sorunu büyüyor

Plastik ürünlerin üretiminde kullanılan kimyasal katkı maddeleri, kirlilik ve sağlık riskleri açısından ayrı bir sorun oluşturuyor. Raporda, plastik üretimi, işlenmesi ve imalatında kullanılan 16.325 farklı kimyasalın tespit edildiği, bunların 3.200'den fazlasının plastiklerde bulunduğu ve %26,7'sinin tehlikeli olarak sınıflandırıldığı belirtiliyor. Şirketlerin bu kimyasalların türü ve miktarı hakkında genellikle şeffaf davranmadığına dikkat çekiliyor. Bu eksik bilgiler, hem insan sağlığı hem de geri dönüşüm süreçlerinin güvenliği açısından ciddi riskler yaratıyor. Prof. McCauley, "Artık plastikler için şeffaf ve kapsamlı bir veri sistemi kurmamız şart" diyerek, plastik kirliliğiyle mücadelede kimyasal katkıların da izlenmesi gerektiğini söylüyor.

Küresel plastik antlaşması için dört temel raporlama alanı önerisi

Uzmanlar, ülkelerin plastikle ilgili verileri ulusal bazda raporlaması için dört ana başlık öneriyor: plastik üretimi ve ticareti, kimyasal katkılar, ürünlerde plastik kullanımı ve atık yönetimi. Bu alanlarda ortak tanımlar ve standartlar geliştirilmeden, ülkeler arasında anlamlı karşılaştırmalar yapmak mümkün olmuyor. Prof. Geyer, "Ölçmediğiniz hiçbir şeyi yönetemezsiniz" diyerek, Temiz Su ve Hava Yasaları gibi düzenlemelerde olduğu gibi, etkin bir plastik yönetimi için önce güvenilir verinin şart olduğunun altını çiziyor. Ayrıca, her bir plastik parçasının ekonomideki yolculuğunu izlemek gerekmese de, temel rakamların tutarlı biçimde raporlanmasıyla küresel ölçekte etkili politikalar geliştirilebileceği ifade ediliyor.

Plastik atık ve geri dönüşüm oranlarında kafa karışıklığı sürüyor

Bugün üretilen plastiklerin tamamı anında atık haline gelmiyor; bazı ürünler uzun yıllar kullanılabiliyor. Bu nedenle, farklı endüstrilerin ne kadar plastik kullandığı ve ürün ömrü gibi verilerin güncellenmesi büyük önem taşıyor. Mevcut tahminlerin çoğu, neredeyse on yıl öncesine dayanan bilgilerle yapılıyor. Atık yönetimi konusunda ise ülkeler arasında ciddi farklılıklar göze çarpıyor. Örneğin, kötü yönetilen evsel plastik atık oranı Kuzey Amerika'da %0, Batı Avrupa'da %2 civarında seyrederken, Sahra Altı Afrika'da bu oran %87'ye, Orta ve Güney Asya'da %79'a kadar çıkıyor. Bu farklılıklar, ulusal izleme sistemlerinin yetersizliğiyle açıklanıyor. Ayrıca, "geri dönüşüm oranı" kavramı da ülkeden ülkeye değişiyor. Küresel ortalamada geri dönüşüm oranı yaklaşık %9 olarak raporlanırken, bu oran toplama ve gerçek geri dönüşüm miktarları arasında farklılık gösterebiliyor.