Bilim insanları antik Mısır boyalarının gizli bileşenlerini ortaya çıkardı

Kopenhag Üniversitesi'nden Globe Enstitüsü'nün öncülüğünde gerçekleştirilen uluslararası bir araştırma, antik Mısır sanatında kullanılan boyaların ve yapıştırıcıların içeriğine dair çarpıcı bulgular sundu. British Museum, Stockholm Medelhavsmuseet ve Kopenhag Ny Carlsberg Glyptotek koleksiyonlarından seçilen 14 antik esere ait toplam 28 boya ve yapıştırıcı örneği, modern proteomik analiz yöntemleriyle test edildi. M.Ö. 1425 ile M.S. 400 yılları arasına tarihlenen bu eserlerde, farklı hayvan ve bitki proteinlerinin yanı sıra, antik Mısır sanatında bugüne kadar hiç belgelenmemiş olan susam ve moringa tohumlarından elde edilen proteinler de tespit edildi. Araştırma, yaklaşık 1.800 yılı kapsayan bir dönemin sanat tekniklerine dair önemli ipuçları verdi.

Kopenhag Üniversitesi ekibi: Boya ve yapıştırıcılarda protein çeşitliliği şaşırttı

Araştırma ekibi, antik Mısır boyalarının ve yapıştırıcılarının içeriğini belirlemek için her örneği önce kızılötesi ışıkla taradı ve ardından proteomik adı verilen ileri düzey bir test uyguladı. Bu test sayesinde, örneklerde bulunan proteinlerin hangi hayvan ya da bitkiden geldiği, hatta çoğu zaman türüne kadar ayrıntılı şekilde saptanabildi. Çoğu örnekte sığır kolajeni öne çıktı; bu protein, geçmişte hayvan derisi ve kemiklerinden elde edilen yapıştırıcıların ana maddesi olarak biliniyor. Ancak bazı örneklerde, koyun, keçi, at ve eşek gibi farklı hayvanlardan gelen kolajenlerin de bir arada kullanıldığı ortaya çıktı. Özellikle Greko-Romen dönemine ait ahşap bir tabutun üzerindeki yeşil boya katmanında, sığır, koyun, keçi, eşek ve at kolajenlerinin bir karışımı bulundu. Araştırmacılar, bu çeşitliliğin, antik atölyelerde sabit bir formül yerine eldeki tüm malzemelerin kullanıldığına işaret ettiğini belirtti. Ayrıca, deri ve kemik kolajeninin farklı oranlarda kullanılması, yapıştırıcıların hem dayanıklılığını hem de işlevini etkileyen önemli bir unsur olarak öne çıktı. Araştırmada, yapıştırıcıların kaynağı ile nesnenin türü, yaşı veya kullanım amacı arasında doğrudan bir ilişki saptanamadı. Bu durum, hayvanların et için kesilmesinden arta kalanların sanat üretiminde değerlendirilmiş olabileceğini düşündürdü.

British Museum koleksiyonunda susam ve moringa sürprizi

Protein analizlerinde en dikkat çekici bulgu, antik Mısır boyalarında susam ve moringa tohumlarından gelen proteinlerin tespit edilmesi oldu. Bu bileşenler, daha önce antik Mısır sanatında hiç belgelenmemişti. Özellikle British Museum'da bulunan Nebamun'un Mezarı'ndan alınan bir yeşil boya örneğinde ve Greko-Romen dönemi bir tabutun kırmızı boya katmanında, susam tohumuna ait çok sayıda protein parçası ortaya çıktı. Aynı tabutun kırmızı boyasında ise, yağ üretimiyle bilinen moringa ağacının proteinleri de bulundu. Araştırmacılar, tohum proteinlerinin laboratuvar kontaminasyonu olasılığını dışlamak için boş örneklerle karşılaştırmalar yaptı ve sadece antik malzemelerde bu proteinlere rastladı. Susam ve moringa tohumlarının boyada bulunmasının, ressamların bu yağlı tohumları farklı amaçlarla kullandığına işaret edebileceği belirtildi. Ancak testler, susam ve moringa yağlarının boya bağlayıcı olarak etkin olmadığını gösterdi. Bu nedenle, ekip, sanatçıların tohumları yağ için presledikten sonra geriye kalan protein açısından zengin tohum kekini boyalara karıştırmış olabileceğini öne sürdü. Yine de, bu hipotezin kesinliği için daha fazla araştırmaya ihtiyaç duyuluyor.

Protein analizlerinde yumurta ve tahıl izleri

Çalışmanın bir diğer önemli bulgusu, bazı boya ve yapıştırıcı örneklerinde yumurta ve tahıl proteinlerinin varlığı oldu. Nebamun'un Mezarı'ndan alınan bir yeşil boya örneğinde hem yumurta akı hem de yumurta sarısı proteinleri tespit edildi. Bazı örneklerde ise tavuk proteinleriyle tam bir eşleşme bulundu; bu da antik sanatçıların boyayı bağlamak için bütün yumurtayı kullanmış olabileceğini gösterdi. Ancak araştırmacılar, bu proteinlerin daha sonraki dönemlerdeki koruma çalışmaları sırasında ya da çevresel kontaminasyon yoluyla da eklenmiş olabileceği uyarısında bulundu. Aynı zamanda, aynı eserde buğday proteinleri de bulundu ve bunların un veya un hamurunda bulunan proteinlerle örtüştüğü belirlendi. Sobekhotep'in Mezarı'ndan alınan bir resimde ise çoğunlukla buğday, biraz da arpa ve muhtemelen çavdar proteinleri tespit edildi. Maya proteinlerine rastlanmaması, tahılın fermente edilmeden doğrudan boya karışımına eklenmiş olabileceğini düşündürdü. Araştırmacılar, bu bulguların, un ve tahıl ürünlerinin kasıtlı olarak boya veya yapıştırıcıya karıştırılmış olabileceğine işaret ettiğini belirtti.