Vücut saatinin bozulması demans riskini artırıyor

Vücudun iç zamanlama sisteminin düzenli işleyişi, beyin sağlığı açısından önemli bir rol oynuyor. Yeni bir bilimsel çalışma, sirkadiyen ritim denilen vücut saatinin bozulmasının demans gelişme riskiyle yakından ilişkili olduğunu göstermektedir. Araştırma, Amerikan Nöroloji Akademisi tarafından yayımlanan Neurology dergisinde 29 Aralık 2025'te yayımlanmış ve binlerce katılımcının takip edilmesiyle gerçekleştirilmiştir. Bulgular, sirkadiyen ritim bozukluğunun nörodejeneratif hastalıklar için potansiyel bir risk faktörü olabileceğini güçlü biçimde desteklemektedir.

Vücut saati nedir ve nasıl çalışır?

Sirkadiyen ritim, vücudun 24 saatlik döngüsel işleyişini kontrol eden iç zamanlama sistemidir. Bu sistem, uyku-uyanıklık döngüsünü düzenlemekle kalmaz, aynı zamanda hormon salgılanması, sindirim işlemleri ve vücut ısısının kontrolü gibi temel yaşamsal fonksiyonları da etkiler. Beyin tarafından yönetilen bu karmaşık sistem, gün ışığına maruz kalma gibi çevresel faktörlere göre şekillenir ve ayarlanır. Sirkadiyen ritim güçlü olduğunda, insan vücudu doğal gündüz-gece döngüsüyle mükemmel uyum içinde kalır. İstikrarlı ritimlere sahip bireyler, yaşam rutinleri veya mevsimler değişse bile, tutarlı uyku ve aktivite düzenini koruyabilirler. Ancak zayıf sirkadiyen ritimlere sahip insanlar, ışıktaki veya günlük programlardaki küçük değişikliklerle bile kolayca etkilenebilir ve yıl boyunca uyku ile aktivite paternlerinde önemli kaymalar yaşayabilirler.

Yaşlanma ve demans riski arasındaki bağlantı

Yaşlanma sürecinde sirkadiyen ritim bozuklukları sıkça görülmektedir ve bu durum demans gibi ciddi nörodejeneratif hastalıklar için bir risk faktörü oluşturabilir. Dallas, Teksas'taki UT Southwestern Tıp Merkezi'ndeki Peter O'Donnell Jr. Halk Sağlığı Okulu'ndan araştırma yazarı Wendy Wang, sirkadiyen ritim bozukluklarının beyin sağlığını tehdit ettiğini vurgulamıştır. Çalışma, dinlenme-aktivite ritimlerini ölçerek, daha zayıf ve parçalı ritimlere sahip insanların demans geliştirme riskinin önemli ölçüde yüksek olduğunu tespit etmiştir. Özellikle günün geç saatlerinde aktivite zirveleri yaşayan kişilerin demans riski daha da artmaktadır. Bu bulgular, sirkadiyen ritim bozukluğunun sadece uyku problemleri değil, aynı zamanda ciddi nörolojik sonuçlar doğurabileceğini göstermektedir.

Araştırmanın kapsamı ve katılımcılar

Bu önemli çalışma, araştırmanın başlangıcında demansı olmayan ortalama 79 yaşında 2.183 yetişkinin takip edilmesiyle gerçekleştirilmiştir. Katılımcı grubu, %24'ü Siyah insanlar ve %76'sı beyaz insanlardan oluşmaktadır. Günlük sirkadiyen ritim paternlerini izlemek amacıyla, tüm katılımcılar ortalama 12 gün boyunca göğse takılan küçük kalp monitörleri takmışlardır. Bu cihazlar, bireylerin dinlenme ve aktivite dönemlerini detaylı biçimde kaydetmiştir. Araştırmacılar, katılımcıları yaklaşık üç yıl boyunca sistematik olarak takip etmiş ve bu süre zarfında 176 kişiye demans teşhisi konmuştur. Bu veriler, sirkadiyen ritim bozukluğu ile demans gelişimi arasındaki ilişkiyi ortaya koymak için kullanılmıştır.

Sirkadiyen ritim gücü nasıl ölçülüyor?

Araştırmacılar, monitör verilerini sirkadiyen ritim gücünün çeşitli göstergelerini kullanarak analiz etmiştir. En önemli ölçü, göreceli genlik olarak adlandırılan ve bir kişinin gün boyunca en aktif ve en az aktif dönemleri arasındaki farkı yansıtan bir parametredir. Daha yüksek göreceli genlik, daha net ve daha güçlü bir günlük sirkadiyen ritim göstermektedir. Katılımcılar ritim gücüne göre üç kategoriye ayrılmıştır. En güçlü ritimlere sahip 728 kişiden sadece 31'i demans geliştirmiştir. Buna karşılık, en zayıf ritim grubundaki 727 kişiden 106'sına demans teşhisi konmuştur. Yaş, kan basıncı ve kalp hastalığı gibi önemli faktörleri hesaba kattıktan sonra, araştırmacılar en zayıf gruptaki insanların neredeyse iki buçuk kat demans riskine sahip olduğunu bulmaktadır. Göreceli genlikte her standart sapma düşüşü, demans riskinde %54'lük bir artışla doğrudan bağlantılıdır.