Uzun COVID beyinde iz bırakıyor! Dopamin sinir uçlarında yüzde 18 kayıp tespit edildi

COVID-19'un uzun vadeli nörolojik etkilerini araştıran Kanadalı bilim insanları, uzun COVID hastalarının beyninde ciddi bir dopamin kaybı tespit etti. eBioMedicine dergisinde yayımlanan çalışmaya göre, COVID-19 enfeksiyonunun ardından ilk kez kalıcı apati ve depresyon belirtileri geliştiren bireylerin beyin taramalarında, sağlıklı kişilere oranla yaklaşık yüzde 18 daha az dopamin sinir ucu saptandı. Araştırma, bu hasarın enfeksiyondan 4,6 yıl sonra bile devam ettiğini ortaya koyarak uzun COVID'in beyinde bıraktığı kalıcı izleri gözle görülür biçimde kanıtladı.

Dopamin kaybı beynin hareket ve hafıza merkezlerini vuruyor

Dopamin, insan beyninde hareket kontrolü, motivasyon ve bilişsel işlevlerin düzenlenmesinde kritik rol oynayan bir nörotransmitter olarak biliniyor. Bu kimyasal habercinin sinir uçlarındaki kaybı, yalnızca günlük yaşam kalitesini düşürmekle kalmıyor; aynı zamanda nörodejeneratif hastalıkların gelişimine zemin hazırlayabiliyor. Araştırma ekibi, uzun COVID tanısı almış 24 yetişkin ile benzer yaş grubundaki 24 sağlıklı bireyin beyin pozitron emisyon tomografisi yani PET taramalarını karşılaştırmalı olarak inceledi. Beynin tam merkezinde konumlanan ve hem hareket hem de motivasyon kontrolünden sorumlu olan striatum bölgesindeki dopamin sinir uçlarının yoğunluğu ölçüldü. Katılımcılara, dopamin sinyali ileten sinirler tarafından üretilen veziküler monoamin taşıyıcı 2 (VMAT2) adlı proteine bağlanan özel bir radyoizleyici enjekte edildi. VMAT2, özellikle Parkinson hastalığı gibi nörodejeneratif durumların tanısında yaygın biçimde kullanılan, güvenilirliği kanıtlanmış bir biyobelirteç niteliği taşıyor.

PET taramaları dopamin kaybının somut etkilerini gözler önüne serdi

Elde edilen PET görüntüleri, beynin farklı bölgelerindeki dopamin kaybının farklı klinik belirtilerle doğrudan ilişkili olduğunu açıkça gösterdi. Ventral striatumdaki dopamin sinir uçlarının azalması, motivasyon düşüklüğüyle güçlü bir bağlantı ortaya koydu. Dorsal striatumun bir parçası olan putamendeki dopamin kaybı ise hastaların daha yavaş hareket etmesine ve günlük görevleri tamamlamak için normalden çok daha uzun süre harcamasına yol açtı. Kaudat çekirdekteki kayıp ise hafıza zayıflaması ve kelimeleri hatırlamada belirgin güçlükle bağlantılı bulundu. Araştırmanın en dikkat çekici yönlerinden biri, dopamin sinir uçlarındaki bu hasarın 4,6 yıla kadar uzun COVID ile yaşayan bireylerde hâlâ tespit edilebilir düzeyde olmasıydı. Bu durum, COVID-19'un beyinde bıraktığı izlerin geçici değil kalıcı nitelik taşıyabileceğine işaret ediyor.

Bilim insanları: 'Görülemeyen çoğu zaman belirsiz kabul ediliyor'

Çalışmadaki hasta sayısının görece küçük olmasına karşın, bu değişikliklerin beyin taramalarında net biçimde tespit edilebilmesi araştırmacıları derinden etkiledi. Nükleer tıp araştırmacısı Eric Guedj ve sinirbilimci Danielle Beckman, çalışma hakkındaki yorumlarında bu noktanın altını özellikle çizdi. İkili, "Görülemeyen çoğu zaman belirsiz kabul edilir" ifadesini kullanarak uzun COVID'in somut kanıtlarla belgelenmesinin önemine dikkat çekti. Guedj ve Beckman, araştırmacı Liu ve meslektaşlarının uzun COVID'in klinik olarak yakalanması güç olan nöropsikiyatrik tablosunu ölçülebilir bir dopaminerjik sinyale dönüştüren bir PET çalışması ortaya koyduğunu vurguladı. Bu değerlendirme, uzun COVID'in artık soyut şikâyetler olmaktan çıkıp somut nörolojik verilerle desteklenen bir hastalık olarak kabul görmesi gerektiğini bir kez daha gündeme taşıdı.

Toronto Üniversitesi'nden Meyer: 'Dopamin tedavisi umut vaat ediyor'

Toronto Üniversitesi'nden nörokimyager Jeffrey Meyer, çalışmada kullanılan sinir hasarı belirtecinin potansiyel olarak uzun COVID'in tanısında kullanılabileceğini ScienceAlert'e yaptığı açıklamada belirtti. Meyer, uzun COVID yaşayan bazı bireylerin dopamin sinir uçlarının yoğunluğunu artıran ya da mevcut dopamin sinir uçlarından dopamin salınımını iyileştiren tedavilere olumlu yanıt verebileceğini ifade etti. Yakın zamanda başlayacak bir klinik denemede Meyer ve ekibi, dopamin sistemi üzerinde etkili olan mevcut bir ilacı yeniden konumlandırarak uzun COVID semptomlarına fayda sağlayıp sağlamadığını test edecek. Bu çalışma, araştırmanın yürütüldüğü kurum olan Bağımlılık ve Ruh Sağlığı Merkezi tarafından patentlendi ve Meyer bu patentin mucidi konumunda bulunuyor. Dolayısıyla araştırma hem bilimsel hem de ticari açıdan büyük bir potansiyel barındırıyor.