Doğanın savunma sistemi! Sivrisinekler bu bitki kokusundan kaçıyor

Baylor Üniversitesi'nden Ronald Jason Pitts liderliğindeki bir ekip, sivrisineklerin bitkilerde bulunan borneol adlı bileşeni algılayan özel bir koku reseptörüne sahip olduğunu ortaya çıkardı. Araştırmaya göre, bu reseptör sivrisinek beyninde hızlı bir kaçınma tepkisi başlatıyor ve böceğin kaynağa yaklaşmasını engelliyor. Çalışma, özellikle sarı humma sivrisineği olarak bilinen Aedes aegypti türünde, borneol kokusunun sivrisinekleri daha konmadan uzaklaştırdığını gösterdi. Bilim insanları, bu bulgunun sivrisinek kaynaklı hastalıkların önlenmesinde yeni nesil, daha etkili kovucu ürünlerin geliştirilmesinin önünü açabileceğini belirtti.

Baylor Üniversitesi ekibi: Borneol reseptörü sivrisinek davranışını değiştiriyor

Araştırmacılar, sivrisineklerin ağzı yakınındaki küçük bir organın, havadaki borneol molekülünü algılayınca sinir hücresinin hızla aktive olduğunu saptadı. Bu süreçte, OR49 adı verilen koku reseptörü devreye giriyor ve sivrisineğin beynine net bir kaçınma sinyali gönderiyor. Borneol, kafur ve biberiye gibi aromatik bitkilerde doğal olarak bulunuyor ve havaya kolayca yayılabiliyor. Yapılan deneylerde, OR49 reseptörü borneole karşı son derece hassas bir tepki gösterdi ve bu bileşenin, sivrisineğe adeta bir uyarı işareti verdiği anlaşıldı. Araştırmacılar, reseptörü devre dışı bıraktıklarında sivrisineklerin borneole karşı davranışlarında belirgin bir değişiklik gözlemledi. Normal dişi sivrisinekler, borneole maruz kaldıklarında hedef bölgedeki ziyaretlerini yüzde 54 oranında azaltırken, genetik olarak modifiye edilen mutant dişilerde bu oran yüzde 25'e geriledi. Bu sonuç, borneolün sivrisinek davranışını doğrudan etkilediğini ve OR49 reseptörünün temel bir rol oynadığını kanıtladı.

Borneol ile geliştirilecek yeni kovucular sivrisinek kaynaklı hastalıklarla mücadelede umut oldu

Dünya Sağlık Örgütü'ne göre, sivrisinek kaynaklı hastalıklar her yıl dünya genelinde 700 binden fazla insanın ölümüne yol açıyor. Sadece dengue vakalarının 2024'te 14,6 milyon kişiye ulaştığı ve 12 binden fazla ölümle rekor kırdığı bildirildi. Araştırmaya göre, sivrisinekleri konmadan önce uzaklaştırabilen herhangi bir kovucu, ısırık riskini önemli ölçüde azaltabilir ve böceği öldürmeden etkili bir koruma sağlayabilir. Borneol reseptörünün keşfi, kimyagerlerin bugün kullanılan karışık formüllerden çok daha güçlü ve hedefe yönelik kovucu ürünler tasarlamasına olanak tanıyacak. Ronald Jason Pitts, "OR49 reseptörü üzerinden kovuculuğun bu kadar güçlü olması, sivrisinekleri insanlardan uzak tutmak için aynı reseptörü aktive eden başka uçucu kokuların da keşfine yol açabilir" dedi. Gelecekte geliştirilecek bileşiklerin, daha düşük konsantrasyonlarda dahi etkili olabileceği ve insan sağlığı açısından daha güvenli, ekonomik ve rahatsızlık vermeyen seçenekler sunabileceği vurgulandı.

Sivrisinek türleri arasında farklılık: Borneol her türde aynı etkiyi göstermiyor

Araştırmada, OR49 reseptörünün sadece belirli sivrisinek türlerinde bulunduğu ve özellikle Aedes aegypti'de güçlü bir kaçınma tepkisi oluşturduğu belirtildi. Ancak sıtma taşıyıcısı olarak bilinen Anopheles türlerinde bu reseptörün aynı şekilde çalışmadığı ve borneole karşı aynı tepkinin gözlenmediği ortaya çıktı. Bu durum, kovucu stratejilerinin her sivrisinek türü için aynı başarıyı göstermeyebileceğini gösteriyor. Bilim insanları, yeni ürünlerin geliştirilmesinde türler arası farklılıkların mutlaka dikkate alınması gerektiğini vurguladı. Ayrıca, bazı mutant sivrisineklerin borneol karşısında hâlâ kaçınma tepkisi verebilmesi, sistemde başka yedek sensörlerin veya alternatif yolların da bulunduğunu işaret ediyor. Bu nedenle, laboratuvar bulgularının gerçek dünya koşullarında test edilmesi ve farklı davranış biçimlerinin göz önünde bulundurulması gerektiği ifade edildi.