Otuz Metre Teleskobu'na kritik destek

Hüseyin Cihad Önal - Mart 03, 2026 13:07 | Son Güncelleme Tarihi: Mart 03, 2026 13:24

ABD Kongresi, Mauna Kea'da inşa edilmesi planlanan Otuz Metre Teleskobu (TMT) projesine yönelik finansman sorununa geçici çözüm getirdi. 1 milyar dolarlık finansman açığı bulunan TMT'nin geleceği, federal desteğin devam edip etmeyeceğine bağlı olarak şekillenecek.

Kapat

HABERİN DEVAMI

ABD Kongresi, Hawaii'nin Mauna Kea zirvesinde kurulması planlanan Otuz Metre Teleskobu (TMT) projesinin geleceğine ilişkin önemli bir adım attı. TMT, geçtiğimiz yıllarda hem finansman sıkıntıları hem de bölgedeki protestolar nedeniyle durma noktasına gelmişti. Şimdi ise Kongre'nin son bütçe tasarısında yer alan özel bir madde, yaklaşık 1 milyar dolarlık finansman açığına rağmen projeyi şimdilik canlı tutuyor. Ancak, federal bütçeden ek kaynak aktarılmaması nedeniyle TMT'nin son tasarım aşamasını vergi mükellefi desteği olmadan tamamlaması gerekiyor. Bu gelişme, hem projenin teknik ilerleyişini hem de Mauna Kea'daki toplumsal tartışmaları yeniden gündeme taşıdı.

Ed Case: 'TMT ve Magellan projeleri birlikte değerlendirilecek'

ABD Temsilcisi Ed Case, Kongre'nin kabul ettiği bütçe tasarısında Otuz Metre Teleskobu ile Şili'de yürütülen Dev Magellan Teleskobu (GMT) projelerinin son tasarım incelemesine ilerlemesini sağlayan bir hükme öncülük ettiğini açıkladı. Case, "Seçeneklerimizi gereksiz yere daraltmanın bir nedeni yok" diyerek, hem TMT hem de GMT'nin aynı anda değerlendirilmesinin önemine vurgu yaptı. Bu yaklaşım, ABD'nin Aşırı Büyük Teleskop programı kapsamında iki büyük projeyi de gelecekteki finansman için yarışa dahil ediyor. Case, Temsilciler Meclisi Bütçe Komitesinde yer alarak, tasarıya bu iki dev teleskop için kritik ifadelerin eklenmesini sağladı. Bu süreçte, hangi projenin nihai olarak federal destek alacağına Kongre karar verecek. Ancak mevcut bütçe, projelerin son tasarım aşamasını tamamlaması için herhangi bir ek finansman içermiyor ve bu aşamanın federal hükümete ek bir yük getirmeden yürütülmesini şart koşuyor.

TMT projesinde finansman açığı ve belirsizlik sürüyor

Otuz Metre Teleskobu'nun toplam maliyeti yaklaşık 3 milyar dolara ulaşırken, projenin hâlâ 1 milyar dolarlık bir finansman açığı bulunuyor. Geçtiğimiz yıl, Ulusal Bilim Vakfı'nın (NSF) finansmanı Şili'deki Dev Magellan Teleskobu'na yönlendirme önerisi, TMT'nin geleceği üzerinde karamsar bir tablo oluşturmuştu. Şimdi ise Kongre'nin son bütçe tasarısı, TMT'nin tamamen kapanmasını engellese de, projeye yeni bir kaynak aktarmıyor. Bu nedenle, TMT'nin son tasarım aşamasını federal destek olmadan tamamlayıp tamamlayamayacağı büyük bir soru işareti olarak öne çıkıyor. Magellan teleskobu yetkilileri ise kendi projelerinin son tasarım aşamasının özel kaynaklarla finanse edildiğini ve bu aşamanın önümüzdeki iki yıl içinde tamamlanmasının beklendiğini belirtti. TMT sözcüsü, Kongre'nin projeye gösterdiği ilgiyi olumlu karşıladıklarını ancak NSF'nin resmi yanıtı gelmeden daha fazla açıklama yapmayacaklarını ifade etti. NSF ise konuya ilişkin yorum talebine henüz yanıt vermedi.

TMT'nin ortakları ve alternatif lokasyon arayışları

Otuz Metre Teleskobu Uluslararası Gözlemevi'nin ortakları arasında California Teknoloji Enstitüsü, Japonya ve Hindistan'ın ulusal bilim kurumları, Kanada Ulusal Araştırma Konseyi, California Üniversitesi ve ABD ile yurtdışından 45 farklı kurumun astronomi araştırmacıları yer alıyor. Gözlemevi yönetimi, Mauna Kea dışında İspanya'nın kontrolündeki Kanarya Adaları'nda da inşa seçeneğini araştırıyor. Ancak yetkililer, Büyük Ada'nın (Mauna Kea) TMT için hâlâ en uygun lokasyon olduğunu vurguladı. Projenin toplam maliyeti 3 milyar dolara kadar yükselmiş durumda ve bu rakam, finansman arayışlarının karmaşıklığını artırıyor. Bütçe tasarısı, ayrıca Astro2020 astronomi ve astrofizik anketinde önerilen yeni nesil astronomi tesislerinin geliştirilmesi için 30 milyon dolarlık bir kaynak ayırdı. Bu fon, TMT gibi Aşırı Büyük Teleskoplar ile yıldız sistemlerinin yaşanabilirliğini değerlendirmek amacıyla fırlatılacak uzay araçları projelerini de kapsıyor. Kongre, bilim vakfının önümüzdeki aylarda finansman planları ve teleskop projelerinin tasarım sürecinde gelinen aşamalar hakkında düzenli bilgi vermesini talep etti.

Mauna Kea'da TMT'ye karşı protestolar ve kültürel hassasiyetler

Mauna Kea, Hawaiililer için kutsal kabul edilen bir dağ ve Otuz Metre Teleskobu projesi, 2019 yılında bölgedeki protestolar nedeniyle inşaatına ara vermek zorunda kalmıştı. TMT, dağın yönetimi ve kullanımına yönelik uzun süredir devam eden tartışmaların da merkezinde yer alıyor. Protestocular, gözlemevlerinin geçmişteki kötü yönetimine dikkat çekerek, bölgedeki inşaat faaliyetlerinin hem çevresel hem de kültürel açıdan sakıncalı olduğunu savunuyor. Hawaii Üniversitesi ve astronomi topluluğu, dağın bakımında iyileştirmeler sağladıklarını belirtse de, 2028 yılı itibarıyla Mauna Kea'nın yönetimi yeni bir ajansa devredilecek. Bu yeni otoritenin, devre dışı bırakılan teleskopların yerine TMT gibi yeni tesislerin inşasına izin verip vermeyeceği ise henüz kesinleşmiş değil. Protesto hareketinin önde gelen isimlerinden ve eski bir teleskop çalışanı olan Kealoha Pisciotta, Kongre'nin bütçe tasarısını "boş laf" olarak nitelendirirken, yasal süreçlerin kendilerinin yanında olduğunu savundu. Pisciotta, Hawaii Yüksek Mahkemesi'nde kazanılan bir davanın, inşaat araçlarının zirveye erişimini zorlaştırdığını ve bu durumun TMT'nin ilerleyişini daha da karmaşık hale getirdiğini söyledi. Ayrıca, bilim vakfı tarafından federal olarak finanse edilen projelerde yasal olarak zorunlu danışma süreçlerinin başlatılmadığına ve projenin kültürel kaynaklara etkisinin henüz tam olarak incelenmediğine dikkat çekildi.

Federal destek ve yerel direniş arasında TMT'nin geleceği

Otuz Metre Teleskobu'nun geleceği, hem finansman hem de toplumsal ve kültürel direnç nedeniyle belirsizliğini koruyor. TMT karşıtları, projenin Mauna Kea'nın kutsallığına zarar vereceğini ve yerel yaban hayatı üzerinde olumsuz etkiler yaratacağını savunuyor. Hawaiian mitolojisine göre Mauna Kea, gökyüzü babası Wākea ve dünya annesi Papa'nın ilk doğan oğlu olarak, adanın ve halkının manevi kökenlerini simgeliyor. Protesto hareketinin liderleri, yasal sürecin kendi lehlerine işlediğini ve kazandıkları davaların TMT'nin inşaatını daha da zorlaştırdığını belirtti. Kealoha Pisciotta, "Yasa hâlâ bizim yanımızda. Ve bu herkes içindir, sadece Hawaiililer için değil. Kazandığımızda, tüm Hawaii kazanır. ʻĀina için iyi olan, bizim için de iyidir" ifadelerini kullandı. Bu gelişmeler ışığında, TMT'nin Mauna Kea'da hayata geçip geçemeyeceği, hem federal düzeyde alınacak finansman kararlarına hem de yerel toplulukların direnişine bağlı olarak şekillenecek.

Sonuç olarak, Otuz Metre Teleskobu projesi, ABD'nin bilimsel prestiji açısından büyük önem taşıyor. Ancak, 1 milyar dolarlık finansman açığı ve Mauna Kea'daki güçlü toplumsal karşıtlık, projenin geleceğini belirsiz kılıyor. Kongre'nin attığı adımlar, TMT'nin tamamen rafa kaldırılmasını engellese de, nihai kararın önümüzdeki aylarda federal finansman ve yerel yönetimlerin tutumuna bağlı olarak verileceği öngörülüyor. TMT'nin kaderi, bilimin ilerlemesi ile yerel kültürel değerler arasındaki hassas dengeyi bir kez daha gözler önüne seriyor.

Etiketler:

TMT Mauna Kea federal bütçe astronomi projeleri protestolar