Bilim insanlarının çözemediği kanser bilmecesi! Gençlerde kolorektal kanser neden yükseliyor?

2026 yılı itibarıyla insanlık, tarihinin en sağlıklı dönemlerinden birini yaşıyor. Ortalama yaşam süresi her zamankinden uzun, bulaşıcı hastalıklar büyük ölçüde kontrol altına alındı ve yaşa göre düzeltilmiş veriler incelendiğinde kronik hastalıklardan kaynaklanan ölüm oranları da belirgin biçimde geriledi. Kanser bu olumlu tablonun en çarpıcı örneklerinden birini oluşturuyor. Kanser oranları onlarca yıldır ya sabit kaldı ya da düştü. Daha da sevindirici olan nokta ise kanser ölüm oranlarının, yani kanser teşhisi konulan bir kişinin bu hastalıktan hayatını kaybetme ihtimalinin hızla azalması oldu. 1990'larda neredeyse ölüm fermanı anlamına gelen pek çok kanser türü, günümüzde geliştirilen yeni tedavi yöntemleri sayesinde diyabet ya da amfizem benzeri kronik bir rahatsızlık olarak değerlendiriliyor. Ancak bu genel iyimser tabloya rağmen, hastalığın söz konusu eğilime meydan okuduğu bir alan var: genç bireylerde görülen kolorektal kanser vakaları.

50 yaş altında kolorektal kanser vakaları neden artıyor?

Hem kolon hem de rektum kanserlerini kapsayan kolorektal kanser oranları genel nüfusta düşüş göstermiş olsa da, kanser açısından genç sayılan 50 yaş altı bireylerde son dönemde belirgin bir artış kaydedildi. Bu durum, toplam kolorektal kanser teşhis sayıları üzerinde neredeyse hiçbir etki yaratmıyor çünkü genç yaş grubunda kolorektal kanserle karşılaşan kişilerin mutlak sayısı hâlâ oldukça düşük kalıyor. Buna rağmen söz konusu bulgu, bilim dünyasında ciddi bir kafa karışıklığına yol açtı. Kolorektal kanser oranları yaşlı bireylerde hafif bir düşüş sergilerken, genç nüfusta tam tersi yönde bir hareket gözlemleniyor ve araştırmacılar bunun arkasındaki gerçek nedeni henüz tespit edemedi. Epidemiyolog Gideon Meyerowitz-Katz de bu durumu açıkça ifade ederek, 50 yaş altındaki bireylerde kolorektal kanser vakalarında yakın zamanda yaşanan artışın dikkat çekici olduğunu vurguladı.

Pestisitler ve çevresel kimyasallar suçlanıyor ama kanıtlar yetersiz

Elbette bu artışı açıklamaya yönelik çeşitli hipotezler öne sürüldü. Bazı araştırmacılar, kolorektal kanser riskiyle ilişkilendirilen picloram gibi pestisitlere ve herbisitlere dikkat çekiyor. Ancak bu görüşle ilgili ciddi sorunlar bulunuyor. Her şeyden önce, picloram ve benzeri pek çok kimyasal madde günümüzde 1980'ler ve 1990'lara kıyasla daha az kullanılıyor. Bu kimyasalların eskisi kadar yaygın olmadığı bir dönemde, 2020'lerde belirli bir yaş grubunda nasıl daha fazla kansere yol açabileceği belirsizliğini koruyor. Bunun ötesinde, yaşlı bireyler bu tür kimyasallara çok daha fazla maruz kalma eğiliminde. Bu durum gayet mantıklı bir çerçeveye oturuyor çünkü geçmiş on yıllarda düzenlemeler çok daha gevşekti ve önceki nesillerin tükettiği gıdalarda bugünkünden çok daha yüksek düzeyde pestisit bulunması oldukça olası görünüyor. Eğer bu tür bir çevresel faktör sorumlu tutulacaksa, kolorektal kanserin genç bireylerde artıp yaşlı bireylerde azalması mantıksal açıdan tutarsız kalıyor.

PFAS ve 'sonsuza kadar kimyasallar' da tatmin edici bir açıklama sunmuyor

Aynı temel sorun, pek çok farklı çevresel maruz kalma türü için de geçerli. Araştırmacılar, per- ve polifloroalkil maddeleri yani kamuoyunda 'sonsuza kadar kimyasallar' olarak bilinen PFAS bileşiklerini de kolorektal kanserle ilişkilendirdi. Ne var ki PFAS'a maruz kalma düzeyi yaş gruplarına göre düzgün bir dağılım göstermiyor. Hatta bazı durumlarda yaşlı bireyler, kolorektal kanser oranları artan genç gruplardan bu kimyasallara çok daha yoğun biçimde maruz kalmış olabiliyor. Bu nedenle söz konusu artışı tek başına açıklayabilecek bir çevresel maruz kalma faktörü bulmak son derece güç. Kolorektal kanserin bilinen olası nedenlerinin büyük çoğunluğu, genç bireylerden çok yaşlı bireylerde daha yaygın görülüyor. Yaşlı nesillerin büyüdüğü dönemlere kıyasla günümüzde daha yaygın hale gelen çevresel sorunların sayısı ise oldukça sınırlı kalıyor.

Obezite faktörü: Kolorektal kanser artışının yalnızca yüzde 15'ini açıklıyor

Bir diğer potansiyel açıklama olarak obezite gündeme geliyor. Obezitenin kolorektal kanser riskini artırdığı bilimsel olarak kanıtlanmış bir gerçek ve genç nesiller geçmiş kuşaklara göre kesinlikle daha yüksek obezite oranlarına sahip. Ancak bu açıklama da tek başına ikna edici değil çünkü yaşlı bireyler de eskiye kıyasla daha obez durumda. Dolayısıyla kolorektal kanser riski üzerindeki tek belirleyici etken obezite olamaz. Yapılan modelleme çalışmaları, kolorektal kanser vakalarının en fazla yüzde 15'inin kilo artışıyla açıklanabildiğini, hatta bu oranın daha da düşük olabileceğini ortaya koyuyor. Bu rakam, obezitenin katkısının sınırlı kaldığını ve başka faktörlerin de devrede olması gerektiğini açıkça gösteriyor.