Petrol ve gıda fiyatlarında küresel arz şokları enflasyonu yukarı yönlü baskılıyor

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), Dünya Bankası ve uluslararası finans kuruluşlarının verilerinden derlenen bilgilere göre, azalan stoklar ile artan enerji ve navlun maliyetleri nedeniyle enflasyonun sebep olduğu kriz ortamının 2027 yılına kadar sürmesi bekleniyor.

Brent petrolün varil fiyatının 114 dolar sınırını aşması ve ABD Batı Teksas türü (WTI) ham petrolün 101 doların üzerine tırmanması, küresel enflasyonu doğrudan ve dolaylı yollardan tetikleyen en büyük unsurlar arasında görülüyor.

Gıda ve enerji harcamalarının hane halkı bütçesinde büyük yer kapladığı kırılgan piyasalar bu durumdan en fazla etkilenirken, ekonomilerde resesyona girmeden enflasyonu düşürmeyi hedefleyen "yumuşak iniş" senaryoları da yerini kalıcı fiyat baskısına bırakıyor.

KÜRESEL GIDA FİYATLARI YAKLAŞIK 4 YILIN ZİRVESİNDE

Lojistik aksamalar ve olumsuz hava koşullarının arz endişelerini artırmasıyla küresel gıda fiyatları eylülde yaklaşık 4 yılın zirvesine çıktı.

FAO verilerine göre, gıda ürünlerinin uluslararası fiyat değişimlerini izleyen FAO Gıda Fiyat Endeksi, eylülde bir önceki aya göre yüzde 1,5 artışla 136 puana yükselerek Kasım 2022'den bu yana kaydedilen en yüksek seviyeye ulaştı.

Geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 5,8 artış gösteren endeks, Rusya-Ukrayna Savaşı'nın ardından Mart 2022'de kırılan tarihi rekorun ise yüzde 14,3 altında kalmayı sürdürdü.

Nakliye hatlarındaki tıkanıklıklar, olumsuz hava şartları ve tarımsal üretim girdilerinin pahalanması, küresel çapta fiyat artışlarını körükleyen ana nedenler olarak öne çıktı.

Küresel piyasalarda doğal gaz fiyatlarının Orta Doğu'daki savaş öncesi seviyenin iki katını aşması ve enerji enflasyonunun çift hanelere yükselmesi merkez bankalarını harekete geçirdi.

Gelişmiş ülkelerde genel fiyat sepeti yeniden tırmanışa geçerken çoklu arz şokları üretim maliyetlerini doğrudan etkiliyor.

Karadeniz'deki tahıl altyapısına yönelik saldırılar sevkiyatları aksatıyor. Kızıldeniz'deki güvensizlik ortamı gemileri Afrika çevresindeki daha uzun rotalara zorluyor ve Karadeniz ile Güneydoğu Asya arasındaki navlun fiyatlarını yüzde 50 artırıyor.

Orta Doğu'daki gerilimler ise akaryakıt fiyatlarını yükseltirken, Hürmüz Boğazı üzerindeki abluka gübre ihracatını aksatarak tarımsal üretim maliyetlerini zirvede tutuyor. Bu durumun etkisiyle buğday fiyatları 2026'da yüzde 30'dan fazla yükselirken şeker fiyatları tarihi zirveleri gördü, ekmek fiyatları da yukarı yönlü baskılandı.

AVRUPA'DA "ENERJİ VE İKLİM" KAYNAKLI İKİZ ŞOK

Avrupa Merkez Bankası (ECB) tarafından 20 Ekim'de yayımlanan "Gıda enflasyonu etkisini kaybetti mi?" başlıklı analiz, gelişmiş ekonomilerde küresel gıda enflasyonu tehlikesinin kapıda olduğunu ortaya koydu.

Avro Bölgesi'nde yıllık enflasyon eylül ayında yüzde 3,8 ile son 3 yılın zirvesine çıkarken, gelişmiş ülkelerde yıllık ortalama çekirdek enflasyonun yüzde 2,7'den yüzde 2,9'a yükselmesi fiyat baskısının genele yayıldığını gösteriyor.

ECB uzmanları, fiyatlarda yeni bir yükseliş trendini tetikleyebilecek iki büyük risk faktörüne dikkati çekiyor.

Enerji ve gübre fiyatlarındaki artışın tüketiciye yansıması zaman alırken, nakliye, paketleme ve işleme maliyetlerine yayılan bu dolaylı etkilerin gelecek aylarda özellikle buğday, mısır, ekmek ve makarna gibi enerji yoğun ürünlerde fiyatları yukarı çekmesi bekleniyor.

Diğer taraftan, 2026 yazında Avrupa genelinde yaşanan aşırı sıcaklar ve kuraklık, tarımsal arz beklentilerini ciddi şekilde olumsuz etkiliyor.

Banka tahminlerine göre, bu iklim şokunun gelecek yıl Avro Bölgesi'nin gıda enflasyonuna tek başına 0,3 ila 0,8 puanlık ek yük getireceği öngörülüyor. Eylülde işlenmemiş gıda enflasyonunun yüzde 4'e çıkması da hava şartlarına duyarlı sebze fiyatlarındaki artışın şimdiden başladığını kanıtlıyor.