Mikroplastiklerin görünmez tehdidi! Güneş ışığı su kaynaklarını nasıl etkiliyor?

Fatih Coşgun - Ocak 03, 2026 15:03 | Son Güncelleme Tarihi: Ocak 03, 2026 15:37

Bilim insanları, mikroplastiklerin güneş ışığı altında suya görünmez kimyasal bulutlar saldığını ortaya koydu. Özellikle nehirler, göller ve okyanuslarda bu kimyasal salınımın çevreye etkileri giderek artıyor.

Kapat

HABERİN DEVAMI

Son yıllarda yapılan araştırmalar, su kaynaklarındaki mikroplastik kirliliğinin yalnızca gözle görülen plastik atıklarla sınırlı olmadığını gösteriyor. Bilim insanlarının yürüttüğü yeni bir çalışma, mikroplastiklerin güneş ışığına maruz kaldığında suya çok sayıda kimyasal madde saldığını ve bu sürecin su ekosistemleri üzerinde ciddi etkiler yarattığını ortaya koydu. Özellikle nehirler, göller ve okyanuslarda biriken mikroplastikler, güneş ışığının etkisiyle çözünmüş organik maddeler ve çeşitli kimyasal bileşenler yayarak, suyun kimyasal yapısında önemli değişikliklere yol açıyor.

Mikroplastiklerin kimyasal salınım süreci ve güneş ışığının rolü

Mikroplastikler, suya karıştıktan sonra uzun süre boyunca çevreyle temas halinde kalıyor. Bu temas sırasında, özellikle güneş ışığının etkisiyle plastiklerin yüzeyindeki kimyasal bağlar zayıflıyor ve zamanla kırılıyor. Bu kırılma, plastiklerin içindeki küçük moleküllerin suya geçmesine neden oluyor. Bilim insanları bu süreci "türetim" olarak adlandırıyor; yani mikroplastiklerin ani bir şekilde parçalanmasından ziyade, kademeli olarak kimyasal salınım gerçekleşiyor. Araştırmada, doğada sıkça karşılaşılan dört farklı plastik türü incelendi. Bunlar arasında polietilen ve polietilen tereftalat gibi petrol bazlı plastikler ile polilaktik asit ve polibütilen adipat ko-tereftalat gibi biyobozunur plastikler yer alıyor. Her bir plastik türü, güneş ışığına maruz kaldığında suya çözünmüş organik karbon salıyor. Özellikle ultraviyole ışığın bu süreçte belirleyici bir rol oynadığı, kimyasal salınımın karanlık ortamlara kıyasla çok daha hızlı gerçekleştiği tespit edildi. Biyobozunur plastiklerin ise polimer iskeletlerinin daha kolay kırılması nedeniyle daha fazla çözünmüş karbon saldığı gözlemlendi.

Kimyasal salınımın sabit seyri ve çevresel etkiler

Çalışmada, mikroplastiklerin kimyasal salınım hızını açıklamak için çeşitli matematiksel modeller test edildi. Sonuçlar, salınım hızının suyun kimyasal maddeyle dolmasına rağmen sabit kaldığını gösterdi. Yani, plastik yüzeylerindeki fiziksel sınırlar, suyun içindeki kimyasal konsantrasyondan daha etkili bir şekilde salınımı kontrol ediyor. Özellikle ultraviyole ışık altında, plastiklerin çevresindeki ince su tabakası kimyasal hareketi yavaşlatıyor. Bilim insanları bu olguyu "film difüzyonu" olarak tanımlıyor. Ayrıca, plastik türü ve güneş ışığına maruz kalma süresi, suyun içindeki kimyasal birikimden daha önemli bir faktör olarak öne çıkıyor. Doğal organik maddeler ise karanlık koşullarda daha hızlı karbon salarken, ultraviyole ışığa karşı çok az tepki gösteriyor. Buna karşın, plastik kaynaklı organik maddeler güneş ışığına karşı oldukça hassas ve reaktif bir yapıda.

Plastiklerin kimyasal yapısındaki değişimler ve yeni bileşikler

Gelişmiş kimyasal analiz yöntemleriyle yapılan incelemeler, mikroplastiklerin güneş ışığı altında suya saldığı çözünmüş organik maddelerin son derece karmaşık yapıda olduğunu ortaya koydu. Bu maddeler arasında, plastik üretimi sırasında eklenen katkı maddeleri, polimerlerin küçük yapı taşları ve güneş ışığıyla tetiklenen kimyasal reaksiyonlar sonucu oluşan yeni bileşikler bulunuyor. Özellikle halka yapısına sahip plastikler, güneş ışığına maruz kaldıklarında daha karmaşık kimyasal karışımlar salıyor. Yüzeyler yaşlandıkça, alkol, asit, eter ve karbonil gibi oksijen açısından zengin bileşenlerin oranı artıyor. Fitalat gibi katkı maddeleri de suya kolayca sızabiliyor. Bu oksijenli gruplar, hem ışık emilimini hem de kimyasal reaktiviteyi artırarak, suyun kimyasal dengesini değiştiriyor.

Mikroplastik kaynaklı ve doğal organik maddeler arasındaki farklar

Yapılan floresan analizleri, mikroplastiklerin suya saldığı çözünmüş organik maddelerin doğal organik maddelerden belirgin şekilde farklı olduğunu gösterdi. Plastik kaynaklı maddeler, kara bitkileri veya toprak kökenli maddelerden çok, mikroplarla ilişkili kimyasal desenlere benzerlik gösteriyor. Zamanla bu kimyasal bileşim değişiyor; protein benzeri maddeler azalırken, bazı plastik türlerinde humik ve tanin benzeri bileşiklerin oranı artıyor. Bu değişiklikler, hem polimerin yapısına hem de güneş ışığına maruz kalma süresine bağlı olarak şekilleniyor. Doğal organik maddeler ise kimyasal açıdan daha stabil kalırken, plastik kaynaklı maddeler çevresel koşullara hızla uyum sağlayarak kimyasal yapısını değiştirebiliyor.

Güneş ışığının kimyasal çeşitliliğe etkisi ve moleküler düzeyde değişimler

Yüksek çözünürlüklü kütle spektrometrisi analizleri, mikroplastiklerin güneş ışığı altında suya binlerce farklı molekül saldığını ortaya çıkardı. Özellikle polietilen bazlı plastiklerde, güneş ışığına maruz kalındıkça moleküler çeşitlilik artıyor. Zamanla, plastik kaynaklı ve doğal organik maddeler arasındaki benzerlik azalıyor ve kimyasal ayrışma daha belirgin hale geliyor. Aromatik plastikler, güneş ışığına maruz kaldıklarında doğal maddelerle daha fazla ortak molekül paylaşırken, biyobozunur plastiklerde ise parçalanma ilerledikçe moleküler boyut küçülüyor. Oksijen açısından zengin moleküllerin yaygınlaşması, kimyasal polariteyi ve reaktiviteyi artırıyor. Ayrıca, başlangıçta indirgenmiş halde bulunan moleküller, güneş ışığı etkisiyle oksitlenmiş formlara dönüşerek, biyolojik ve kimyasal davranışlarını değiştiriyor.

Mikroplastiklerin su ekosistemlerindeki etkileri ve potansiyel riskler

Mikroplastiklerin suya saldığı küçük çözünmüş moleküller, mikrobiyal gıda ağlarına kolayca dahil olabiliyor. Bazı kimyasal bileşikler mikrobiyal büyümeyi desteklerken, bazıları ise mikroorganizmaların faaliyetini baskılayabiliyor. Bu durum, suyun karbon döngüsünü ve oksijen dengesini doğrudan etkileyebiliyor. Ayrıca, mikroplastik kaynaklı çözünmüş organik maddeler, bakır, kadmiyum ve kurşun gibi ağır metallerle güçlü etkileşimler kurarak, bu metallerin hareketliliğini ve toksisitesini değiştirebiliyor. Bu kimyasal etkileşimler, su arıtma süreçlerinde de yeni riskler doğurabiliyor. Özellikle güneş ışığıyla tetiklenen reaksiyonlar sonucunda reaktif oksijen türleri oluşuyor. Bu tür reaksiyonlar, kirleticilerin parçalanmasını, plastiklerin yaşlanmasını ve hatta nanoparçacıkların oluşumunu etkileyebiliyor. İçme suyu arıtma tesisleri ise, bu yeni oluşan yan ürünler nedeniyle daha yüksek risklerle karşı karşıya kalabiliyor.

Geleceğe bakış: Mikroplastik kirliliği ve çözüm arayışları

Uzmanlar, mikroplastiklerin su ekosistemlerine girişi devam ettiği sürece, güneş ışığı altında gerçekleşen kimyasal salınımın çevreye olan etkilerinin de artacağını vurguluyor. Zamanla mikroplastiklerin kimyasal bileşimindeki değişiklikler, çevresel etkilerin de farklılaşmasına yol açıyor. Araştırmacılar, mikroplastik kaynaklı çözünmüş organik maddelerin kimyasal davranışını daha iyi öngörebilmek için makine öğrenimi gibi ileri teknolojilerin kullanılmasını öneriyor. Bu tür araçlar, ekosistemlerin, su arıtma tesislerinin ve karbon döngüsünün risk değerlendirmesinde önemli katkılar sağlayabilir. Sonuç olarak, mikroplastiklerin güneş ışığı altında suya saldığı görünmez kimyasal kirliliğin anlaşılması, plastik üretiminin ve kullanımının hızla arttığı günümüzde, çevre sağlığının korunması açısından büyük önem taşıyor.

Giderek artan plastik kirliliği ve mikroplastiklerin su kaynaklarındaki kimyasal etkileri, hem bilim dünyasının hem de kamuoyunun dikkatle izlemesi gereken bir konu olarak öne çıkıyor. Güneş ışığının tetiklediği bu görünmez kimyasal salınım, su ekosistemlerinde ve insan sağlığında uzun vadeli sonuçlara yol açabilir. Bu nedenle, mikroplastiklerin çevresel etkilerinin daha iyi anlaşılması ve etkili çözüm yollarının geliştirilmesi, önümüzdeki yıllarda öncelikli gündem maddelerinden biri olmaya devam edecek.

Etiketler:

mikroplastik güneş ışığı su kirliliği kimyasal salınım çevre