İklim krizi yalnızca türleri değil, geleneksel bilgiyi de tehdit ediyor

Amazon Havzası'nda iklim değişikliği ve yerli dillerin yok olması, bölgenin zengin bitki mirasını ciddi şekilde tehdit ediyor. Son araştırmalar, Amazon'da yaşayan toplulukların günlük yaşamlarında en az 5796 farklı yerel bitki türünü kullandığını ortaya koydu. Ancak artan sıcaklıklar, bu bitkilerin yetişme koşullarını değiştirirken, dil çeşitliliğinin azalması da yüzyıllardır biriken geleneksel bilgilerin kaybolmasına yol açıyor. Bilim insanları, 1504 ile 2023 yılları arasında yayımlanan 700'den fazla bilimsel ve tarihi kaynaktan derlenen 90.536 bitki kullanımını analiz etti. Elde edilen veriler, Amazon'un tohumlu bitki florasının yaklaşık yüzde 36'sının yerel halk tarafından kullanıldığını gösterdi.

Amazon'da palmiyeler ve şifalı bitkiler öne çıkıyor

Amazon'un yerli toplulukları arasında en çok kullanılan bitki grupları arasında palmiyeler dikkat çekiyor. Araştırmada en sık karşılaşılan beş bitki türü, şeftali palmiyesi ve yabani açaí gibi palmiyelerden oluşuyor. Bu bitkilerin meyveleri gıda olarak tüketilirken, diğer kısımları ise lif üretimi ve yapı inşasında kullanılıyor. Ayrıca, bitkilerin şifalı özellikleri gıda amaçlı kullanımlarından üç kat daha fazla belgelenmiş durumda. Özellikle geleneksel tıpta kullanılan türler, hem kültürel hem de pratik açıdan büyük önem taşıyor. Yerli halklara adanmış kaynaklarda, bölgedeki yerli olmayan nüfusa göre yaklaşık dört kat daha fazla faydalı bitki türü tespit edildi. Bu durum, Amazon'daki biyokültürel çeşitliliğin korunmasının, yerli toplulukların yaşam biçimleriyle doğrudan bağlantılı olduğunu gösteriyor.

İklim değişikliği ve dil kaybı biyokültürel çeşitliliği tehdit ediyor

Uzmanlar, 8400'den fazla bitki türünün yayılım modellerini inceleyerek, 2060-2080 yılları arasındaki üç farklı ısınma senaryosunu değerlendirdi. Sonuçlar, pratik ve kültürel anlamda değerli bitki türlerinin, insan müdahalesi olmayan türlere göre daha fazla zarar görebileceğini ortaya koydu. Özellikle belirli yerli kültürlerin topraklarında, kullanılan bitkilerin yüzde 28 ila 34'ü yerel düzeyde yok olma riskiyle karşı karşıya. Ayrıca topluluklar, ilaç ve gıda üretiminden inşaat malzemesi elde etmeye kadar bitkilerle ilgili bilgi ve fırsatların yüzde 18-23'ünü kaybetme tehlikesiyle karşılaşıyor. Dil kaybı da biyokültürel miras için ayrı bir tehdit oluşturuyor. Araştırmada 156 yerli dilin yarısından fazlasının tehlike altında olduğu belirlendi. Bir bitkinin kullanımıyla ilgili birçok bilgi yalnızca belirli bir kültüre veya dil topluluğuna özgü. Bilim insanları, savunmasız dillerin yok olması halinde, belgelenmiş geleneksel bilgi miktarının yüzde 26 oranında azalabileceğini, daha olumsuz senaryolarda ise bu kaybın yüzde 61'e ulaşabileceğini hesapladı.