Dünya genelinde orman yangınları düşündüğünüzden daha fazla kirlilik yayıyor

Orman yangını dumanının yol açtığı hava kirliliği, bugüne dek tahmin edilenden çok daha ciddi boyutlara ulaşmış durumda. Çin'in başkenti Pekin'deki Tsinghua Üniversitesi'nden bilim insanları, orman yangınları ve kontrollü yakmalar sonucu atmosfere salınan organik bileşenlerin miktarını ve etkilerini detaylı biçimde inceledi. Araştırmaya göre, her yıl yaklaşık 158 milyon ton organik hava kirleticisi doğrudan bu yangınlardan kaynaklanıyor. Bu miktar, hem şehirlerde hem de doğal alanlarda yaşayan milyonlarca insanın soluduğu havanın kalitesini doğrudan etkiliyor. Özellikle orman yangını dumanı, içerdiği karmaşık kimyasal bileşenlerle sağlık risklerini artırırken, iklim üzerinde de belirleyici rol oynuyor.

Orman yangını dumanının kimyasal yapısı ve ölçümü

Orman yangını dumanı, yalnızca gözle görülen is ve külle sınırlı değil; aynı zamanda çok sayıda organik gaz ve mikroskobik parçacık içeriyor. Pekin'deki araştırma ekibi, bu dumanın hangi kimyasallardan oluştuğunu ve atmosferde nasıl davrandığını anlamak için kapsamlı bir emisyon envanteri oluşturdu. Bu envanter, dumanın yer ve zamana göre dağılımını haritalandırarak, hangi organik bileşenlerin en fazla kirliliğe yol açtığını belirlemeye yardımcı oldu. Özellikle volatiliteli organik bileşenler (VOC), ara volatilite organik bileşenler (IVOC) ve yarı volatiliteli organik bileşenler (SVOC) gibi farklı gaz türleri, dumanın atmosferdeki davranışını ve insan sağlığı üzerindeki etkilerini belirliyor. Araştırmacılar, bu bileşenlerin güneş ışığıyla etkileşime girerek zamanla nasıl değiştiğini ve daha zararlı partiküllere dönüştüğünü de takip etti.

Gözden kaçan bileşenler ve hava kirliliği tahminleri

Geleneksel küresel yangın envanterlerinde genellikle yalnızca en hafif organik gazlar dikkate alınıyor. Ancak, bu yaklaşım daha büyük ve ağır moleküllerin göz ardı edilmesine yol açıyor. Pekinli bilim insanlarının çalışması, özellikle IVOC ve SVOC gibi daha ağır gazların da hesaba katılması gerektiğini gösterdi. Bu bileşenler, duman içinde yavaşça buharlaşan ve genellikle yeniden yoğunlaşarak mikroskobik partiküllere dönüşen maddelerden oluşuyor. Rutin hava kalitesi izleme sistemleri bu tür gazları nadiren ölçtüğü için, mevcut modellerde hava kirliliği seviyeleri olduğundan düşük görünebiliyor. Araştırmaya göre, her yıl yaklaşık 27,7 milyon ton IVOC ve SVOC atmosfere karışıyor ve bu miktar, önceki tahminlerin önemli ölçüde üzerinde. Bu durum, özellikle yangın sezonlarında hava kirliliğinin nedenlerini ve etkilerini anlamada yeni bir bakış açısı sunuyor.

Küresel duman haritası ve sıcak noktalar

Bilim insanları, 1997'den 2023'e kadar olan dönemi kapsayan küresel bir yanmış arazi kaydını analiz etti. Uydu görüntülerinden elde edilen bu veri seti, ormanlar, otlaklar ve turbalıklar gibi farklı yakıt türlerinin yanma davranışlarını ayırt etmeye olanak tanıdı. Yıllık ortalamalar, kuraklık ve arazi kullanımı değişikliklerine bağlı olarak dalgalanırken, bazı bölgeler sürekli olarak yüksek duman emisyonlarıyla öne çıkıyor. Özellikle Güney Yarımküre Afrika, yılda kilometrekare başına 12,6 ton organik duman salınımıyla lider konumda. Bu tür sıcak noktalar, yalnızca bölgesel hava kalitesini değil, aynı zamanda rüzgarlarla taşınan dumanın uzak bölgelere yayılması nedeniyle küresel ölçekte de hava kirliliğini artırıyor.

Orman yangını dumanı ve şehir havası

Orman yangını dumanı, sadece kırsal alanlarda değil, şehirlerde de ciddi bir tehdit oluşturuyor. Araştırmaya göre, dünya genelinde kırsal yangınlardan kaynaklanan organik emisyonlar, insan kaynaklı toplam emisyonların yaklaşık yüzde 79'una ulaşabiliyor. Fabrikalar ve araçlar gibi diğer kirlilik kaynakları baskın olsa da, yangınlardan yayılan IVOC ve SVOC'lar şehir havasında önemli bir paya sahip. Özellikle Ekvatoral Asya, Kuzey Yarımküre Afrika ve Güneydoğu Asya gibi bölgelerde, yangın ve kent kaynaklı kirlilik birbirine karışıyor. Bu durum, hava kalitesi düzenlemelerini ve kaynak takibini daha karmaşık hale getiriyor. Temiz hava planları hazırlanırken, hem doğal hem de insan kaynaklı emisyonların birlikte değerlendirilmesi gerekiyor.