Avrupa'da barajlar yıkılıyor! Nehir restorasyonunda tarihi dönüşüm

Avrupa kıtasında nehirlerin doğal akışını engelleyen barajlar ve bentler tarih oluyor. 2025 yılı itibarıyla, Finlandiya'dan İspanya'ya kadar 21 ülkede toplam 603 engel kaldırıldı ve bu sayı, kıta genelinde şimdiye kadar kaydedilen en yüksek rakam olarak kayıtlara geçti. Nehir restorasyonu alanında faaliyet gösteren Dam Removal Europe'un son raporuna göre, bu gelişmelerle birlikte 3.740 kilometrelik nehir bağlantısı yeniden sağlandı. Çevre örgütleri ve bilim insanları, barajların kaldırılması sayesinde yalnızca somon ve yılanbalığı gibi göçmen balıkların değil, tüm sucul ekosistemlerin canlandığını vurguluyor. Avrupa Birliği'nin 2030 yılına kadar 25 bin kilometre serbest akan nehir hedefi, alınan bu hızlı aksiyonlarla birlikte her geçen gün daha da gerçekçi bir hedef haline geliyor.

Dam Removal Europe: 2025'te rekor seviyede baraj kaldırıldı

Nehir restorasyonu alanında çalışan Dam Removal Europe'un yayımladığı yıllık rapor, 2025 yılında Avrupa genelinde baraj kaldırma çalışmalarının ivme kazandığını ortaya koydu. Rapora göre, 21 ülkede toplam 603 engel ortadan kaldırıldı ve bu sayı, bir önceki yılın rekorunu yüzde 11 oranında aştı. 2020 yılında yapılan ilk sayımla karşılaştırıldığında ise, baraj kaldırma projelerinin altı kat arttığı dikkat çekiyor. Bu gelişmeler, Avrupa Birliği'nin 2030 yılına kadar 25 bin kilometrelik serbest akan nehir hedefinin ulaşılabilirliğini güçlendiriyor. Uzmanlar, nehir restorasyonu sayesinde yalnızca suyun doğal akışının değil, aynı zamanda biyolojik çeşitliliğin ve ekosistem sağlığının da hızla iyileştiğini belirtiyor. Özellikle Finlandiya'daki Hiitolanjoki Nehri üzerinde gerçekleştirilen baraj kaldırma projeleri, somonların ve diğer göçmen balıkların üreme alanlarına yeniden ulaşmasını sağladı. Bu dönüşüm, hem yerel hem de kıta genelinde ekosistemlerin yeniden canlanmasına öncülük ediyor.

Avrupa'nın parçalanmış nehirleri: 1,2 milyon engel ekosistemi tehdit ediyor

Avrupa genelinde, AMBER projesinin araştırmalarına göre yaklaşık 1,2 milyon baraj, bent, boru ve kapak gibi engel, nehirlerin doğal akışını kesintiye uğratıyor. Bu yapılar, geçmişte hidroelektrik üretimi, tarım ve endüstriyel ihtiyaçlar için inşa edildi. Ancak günümüzde binlercesi işlevsiz durumda ve çoğu zaman çevresel risk oluşturuyor. Bilim insanları, nehirlerin barajlarla bölünmesinin su sıcaklığını artırdığını, rezervuarlarda organik maddenin çürümesiyle metan gibi güçlü sera gazlarının açığa çıktığını ve bu durumun küresel ısınmaya katkıda bulunduğunu belirtiyor. Ayrıca, nehirlerin doğal bağlantısının kesilmesi, sel ve kuraklık gibi iklim aşırılıklarına karşı dirençsiz hale gelmelerine yol açıyor. Avrupa Çevre Ajansı'na göre, son on yılda kıtada yaşanan doğal afetlerin büyük çoğunluğu suyla ilgili felaketlerden oluştu. Ajans, sulak alanların yüzde 80'inin kaybedildiğini ve bu kaybın sel ve kuraklık risklerini ciddi biçimde artırdığını vurguluyor.

Ekosistemler ve biyolojik çeşitlilik için baraj kaldırmanın önemi artıyor

Dam Removal Europe ve Avrupa Komisyonu'nun verilerine göre, Avrupa'daki tatlı su balık türlerinin yüzde 42'sinden fazlası tehdit altında bulunuyor. Neredeyse üçte ikisi ise risk sınırında veya bu duruma yakın. Atlantik somonu, Avrupa yılanbalığı ve bazı alabalık türleri, barajlar nedeniyle üreme alanlarına ulaşamıyor. Balık geçitleri inşa edilse bile, çoğu zaman zayıf yüzücü türler bu geçitlerden faydalanamıyor ve ekosistemlerin bağlantısı tam anlamıyla sağlanamıyor. Ayrıca, nehir bağlantısının sağlanması yalnızca balıklar için değil; böceklerden kuşlara, memelilerden mikroorganizmalara kadar tüm sucul yaşam için kritik öneme sahip. Barajlar tortu akışını da engelleyerek nehir yataklarının basitleşmesine, habitat çeşitliliğinin ve üreme alanlarının azalmasına neden oluyor. Avrupa'daki yaşlanan su altyapısı, bakım eksikliği nedeniyle aşırı hava olaylarında ciddi güvenlik riski yaratıyor. Uzmanlar, doğayla işbirliği yapmanın, ona karşı mücadele etmekten hem daha güvenli hem de ekonomik olduğunu belirtiyor.

AB'nin doğa restorasyon politikası: 2030 ve 2050 hedefleri

Avrupa Birliği, 2024 yılında yürürlüğe giren Doğa Restorasyon Yönetmeliği ile doğa koruma ve nehir restorasyonu alanında bağlayıcı hedefler belirledi. Yönetmelik, 2030 yılına kadar kara ve deniz alanlarının en az yüzde 20'sinin restore edilmesini, ayrıca en az 25 bin kilometrelik nehrin serbest akışına kavuşturulmasını öngörüyor. 2050 yılına kadar ise neredeyse tüm ekosistemlerin eski haline getirilmesi hedefleniyor. Bu mevzuat, engel kaldırma ve nehir bağlantısının AB yasalarına ilk kez entegre edilmesini sağladı. Avrupa Çevre Ajansı, bu yeni yönetmeliğin yalnızca kalan doğal alanların korunmasıyla sınırlı olmadığını; aynı zamanda doğanın ve nehirlerin geri kazanılmasını da amaçladığını vurguluyor. Ancak, bazı tarım grupları ve politika yapıcılar, arazi kullanımı ve kırsal geçim kaynakları üzerindeki olası etkiler nedeniyle bu politikaya eleştiriler yöneltiyor. Yine de, uzmanlar nehir restorasyonunun uzun vadeli çevresel, ekonomik ve toplumsal faydalarını ön plana çıkarıyor.