Avrupa Birliği savunma sanayisinde ABD ve Çin'e karşı bağımsızlık arayışında

Avrupa Birliği, savunma sanayisinde ABD ve Çin gibi küresel devlere olan bağımlılığını azaltmak amacıyla stratejik bir dönüşüm sürecine girdi. Son yıllarda yaşanan jeopolitik gelişmeler ve güvenlik tehditleri, AB'nin kendi savunma kapasitesini güçlendirme ihtiyacını daha da belirgin hale getirdi. Özellikle ABD'nin silah ihracatındaki baskın rolü ve Çin'in kritik ham madde tedarikindeki üstünlüğü, Avrupa'nın savunma alanında daha bağımsız bir pozisyon arayışını hızlandırdı. Bu kapsamda, AB ülkeleri savunma sanayisinde kendi kendine yeterlilik hedefiyle yeni politikalar ve iş birlikleri geliştirmeye odaklandı.

ABD'nin silah ihracatındaki küresel hakimiyeti ve Avrupa'nın bağımlılığı

Savunma sanayisi alanında Amerika Birleşik Devletleri, uzun süredir küresel ihracat liderliğini elinde bulunduruyor. Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü'nün (SIPRI) verilerine göre, ABD son yirmi yılda dünya genelindeki silah satışlarının yüzde 35'ini tek başına gerçekleştirdi. Bu oran, ABD'nin savunma sanayisindeki etkisini ve diğer ülkeler üzerindeki ekonomik ve stratejik baskısını net biçimde ortaya koyuyor. ABD'yi sırasıyla Rusya, Fransa, Almanya ve Çin takip ediyor. Bu beş ülke, 2000-2024 yılları arasında gerçekleşen tüm küresel silah ticaretinin yüzde 74'ünü sağladı. Özellikle Avrupa ülkeleri, ithal ettikleri silahların büyük bir kısmını ABD'den temin ederek, savunma alanında ciddi bir dışa bağımlılık sergiliyor. 2000-2024 döneminde Avrupa'ya ithal edilen silahların yüzde 46'sı ABD menşeli olurken, Asya ülkelerinde bu oran yüzde 35'e ulaştı. Bu tablo, ABD'nin sadece Avrupa'da değil, Asya ve Okyanusya gibi farklı bölgelerde de savunma alanında belirleyici bir aktör olduğunu gösteriyor.

Silah ithalatında ABD'ye olan bağımlılık, askeri kapasitenin yanı sıra uzun vadeli stratejik ilişkileri de şekillendiriyor. Birçok Avrupa ülkesi, örneğin F-35 savaş uçakları gibi yüksek teknolojiye sahip sistemleri ABD'den satın alarak, yedek parça ve bakım süreçlerinde de uzun yıllar boyunca ABD'li üreticilere bağlı kalıyor. Bu durum, Avrupa'nın savunma alanında kendi kendine yeterlilik hedefini gerçekleştirmesini zorlaştırıyor. Almanya, Fransa ve Hollanda gibi ülkeler, ABD ile olan bu derin ticari ilişkiler nedeniyle savunma politikalarını şekillendirirken, aynı zamanda kendi sanayi tabanlarını güçlendirme ihtiyacıyla karşı karşıya kalıyor.

Avrupa'nın kendi kendine yeterlilik arayışı ve stratejik dönüşüm

Avrupa Birliği, son yıllarda savunma sanayisinde dışa bağımlılığı azaltmak için önemli adımlar atmaya başladı. Özellikle Trump yönetiminin Rusya-Ukrayna gerilimi ve Grönland üzerindeki tartışmalı politikaları, AB'nin savunma alanında daha bağımsız bir yol izlemesi gerektiğini ortaya koydu. AB liderleri, resmi açıklamalarında bu hedefi açıkça dile getirmeseler de, savunma stratejilerinde ABD'ye olan bağımlılığı azaltma yönünde kararlı bir tutum sergiliyor. Bu kapsamda, AB'nin Readiness 2030 planı öne çıkıyor. Söz konusu plan, üye devletlerin AB içinde üretilen savunma ürünlerine yatırım yapmasını teşvik ederek, Avrupa'nın sanayi tabanını güçlendirmeyi amaçlıyor. Böylece, AB ülkeleri hem kendi ordularını daha hızlı ve etkin şekilde donatabilecek hem de küresel savunma pazarında daha rekabetçi bir konuma gelebilecek.

Ancak, savunma sanayisinde kendi kendine yeterlilik hedefi sadece üretim kapasitesiyle sınırlı değil. Donanımın yanı sıra, yazılım, güncellemeler ve uzun vadeli bakım süreçleri de ülkelerin dışa bağımlılığını artıran unsurlar arasında yer alıyor. Özellikle çok uluslu savunma projelerinde, kontrol ve komuta yapılarının yanı sıra istihbarat ve personel paylaşımı gibi alanlarda da iş birliği ve bağımlılık ilişkileri derinleşiyor. Bu nedenle, AB'nin savunma stratejisini güçlendirmek için sadece üretim değil, aynı zamanda teknoloji transferi, Ar-Ge yatırımları ve insan kaynağı geliştirme alanlarında da kapsamlı politikalar geliştirmesi gerekiyor.

Silah ticaretinde bölgesel farklılıklar ve yeni ittifak arayışları

Silah ticareti verileri, farklı bölgelerdeki ithalat ve ihracat desenlerinin oldukça çeşitli olduğunu gösteriyor. Örneğin, Hollanda gibi bazı Avrupa ülkeleri savunma ithalatının yüzde 96'sını ABD'den gerçekleştirirken, Macaristan'da bu oran yüzde 17'ye kadar düşebiliyor. 2020-2024 yılları arasında en fazla silah ithalatı yapan 50 ülkeden 19'u, ihtiyaçlarının yarısından fazlasını ABD'den karşılamış durumda. Bu ülkeler arasında Japonya, Güney Kore ve Filipinler gibi Asya'nın önemli aktörleri de bulunuyor. Özellikle Hint-Pasifik bölgesinde, ABD'nin güvenlik garantileri ve askeri desteği, bölge ülkelerinin savunma politikalarını doğrudan etkiliyor.

Ancak, ABD'ye olan bu yüksek bağımlılık, birçok ülkeyi yeni ittifaklar ve iş birliği modelleri geliştirmeye yönlendiriyor. Avrupa ve Hint-Pasifik ülkeleri, Trump yönetiminin ardından güvenlik politikalarında daha fazla çeşitlilik arayışına girdi. Bu süreçte, Avrupa ülkeleri arasında savunma alanında yeni iş birliği anlaşmaları imzalanırken, bazı Asya ülkeleri de ABD dışında alternatif tedarikçilerle ilişkilerini güçlendirmeye başladı. Bu çeşitlendirme eğilimi, hem siyasi hem de lojistik açıdan önemli avantajlar sağlasa da, çoklu tedarikçiyle çalışmanın getirdiği karmaşıklıklar ve maliyetler de göz ardı edilmiyor. Yunanistan, Katar ve Hindistan gibi ülkeler, birden fazla tedarikçiden savunma sistemi alarak siyasi riskleri azaltmaya çalışırken, lojistik açıdan ciddi zorluklarla karşılaşıyor.