Atlantik'in derinliklerinde gizemli çukurun kökenleri ortaya çıktı

Portekiz'in yaklaşık 1.000 kilometre batısında, Atlantik Okyanusu'nun karanlık derinliklerinde yer alan King's Trough, boyutlarıyla Grand Canyon'u bile gölgede bırakıyor. Bilim insanları, bu devasa okyanus çukurunun nasıl oluştuğuna dair uzun süredir devam eden gizemi çözmek için kapsamlı bir araştırma yürüttü. Sonuçlar, yüzeydeki yavaş hareket eden tektonik plakalar ile Dünya'nın derinliklerinden yükselen manto plüvması arasındaki karmaşık etkileşimin, King's Trough'un ortaya çıkmasında belirleyici rol oynadığını gösteriyor. Bu bulgular, yalnızca Atlantik'in jeodinamik evrimine ışık tutmakla kalmıyor, aynı zamanda günümüzde benzer süreçlerin nasıl işlediğine dair de önemli ipuçları sunuyor.

King's Trough: Okyanus tabanında devasa bir yarık

King's Trough, Atlantik Okyanusu'nun ortasında, yaklaşık 500 kilometre boyunca uzanan paralel çukurlar ve derin havzalar sisteminden oluşuyor. Bu yapı, tek bir yarıktan ibaret değil; aksine, doğudan batıya doğru sıralanmış çok sayıda derinlik ve vadiden meydana geliyor. Özellikle Peake Deep adı verilen bölge, Atlantik'in en derin noktalarından biri olarak öne çıkıyor. King's Trough'un bu kadar geniş ve karmaşık bir yapıya sahip olması, bilim dünyasında uzun süre boyunca tartışma konusu oldu. Çünkü karadaki dev kanyonlar genellikle nehirlerin milyonlarca yıl süren aşındırıcı etkisiyle oluşurken, okyanus tabanında benzer bir yüzey akışı bulunmuyor. Buna rağmen, King's Trough gibi devasa okyanus çukurları, su üstü manzaralarını bile gölgede bırakacak büyüklükte ve derinlikte olabiliyor.

Tektonik plakalar ve manto plüvması: Oluşumun ardındaki güçler

GEOMAR Helmholtz Okyanus Araştırmaları Merkezi Kiel öncülüğünde yürütülen uluslararası araştırma ekibi, King's Trough'un oluşumunda tektonik plakaların hareketleri ile manto plüvması etkisinin iç içe geçtiğini ortaya koydu. Araştırmanın başyazarı Dr. Antje Dürkefälden, uzun süredir bu bölgedeki tektonik süreçlerin çukurun oluşumunda merkezi rol oynadığından şüphelendiklerini belirtti. Elde edilen yeni kanıtlar ise, King's Trough'un tam olarak neden bu konumda ve bu büyüklükte oluştuğunu ilk kez net biçimde açıklıyor. Bilim insanları, yaklaşık 37 ila 24 milyon yıl önce, Atlantik'in bu bölümünün Avrupa ve Afrika plakaları arasında kısa süreli bir sınır bölgesi haline geldiğini tespit etti. Bu dönemde, plakalar birbirinin yanından kaymak yerine, okyanus kabuğu çekildi ve kırıldı. Ayrılma, doğudan batıya doğru, adeta bir fermuarın açılması gibi ilerledi ve King's Trough'un bugünkü şeklini almasına yol açtı.

Manto plüvması bölgeyi nasıl etkiledi?

Araştırma ekibi, King's Trough'un oluştuğu bölgede okyanus kabuğunun alışılmadık derecede kalın ve güçlü şekilde ısınmış olduğunu saptadı. Bu durum, kabuğun plaka sınırı oluşmadan önce bile sıradışı özellikler taşıdığını gösteriyor. Bilim insanları, bu alışılmadık kalınlığın ve ısınmanın, Dünya'nın manto tabakasından yükselen sıcak malzeme yani manto plüvması nedeniyle meydana geldiğini düşünüyor. Manto plüvması, gezegenin derinliklerinden gelen uzun ömürlü bir ısı kaynağı olarak işlev görüyor ve bölgedeki kayaların stres altında nasıl deformasyona uğradığını büyük ölçüde etkiliyor. Araştırmacılar, King's Trough'un oluşumunda rol oynayan manto plüvmasının, günümüzde Azorlar'ın altında bulunan manto plüvmasının erken bir kolu olabileceğini belirtiyor. Bu derin manto aktivitesi, bölgeyi mekanik olarak zayıflatarak, tektonik plakaların burada daha kolay hareket etmesine ve çukurun oluşmasına zemin hazırlamış olabilir. Elde edilen bulgular, manto plüvması ile tektonik plakalar arasındaki ilişkinin, okyanus tabanında devasa yapıların ortaya çıkmasında ne kadar kritik olduğunu gözler önüne seriyor.